پیچ استوانه‌ای دوسو، پیچ ماشینی با سر استوانه‌ای کوتاه و شیار تخت است. سرش روی سطح می‌نشیند و فرو نمی‌رود، پس سوراخ خزینه لازم ندارد — و همین آن را برای ورق نازک و قطعات کوچک مناسب می‌کند.
پیچ استوانه ای دو سو در دسته پیچ‌هایی با نام پیچ ماشینی قرار دارد. طول آن تمام رزوه است و برای بستن آن از مهره و پیچ گوشتی دوسو استفاده می‌شود. این پیچ در صنایع فلزی و چوبی و پلیمری برای اتصالات صنعتی و خانگی مصارف زیادی دارد. به طور معمول آهنی و یا استنلس استیل در گریدهای 304 و 316 تولید می‌شود. به صورت گالوانیزه سفید و گالوانیزه زرد امکان انتخاب وجود دارد. دو استاندارد DIN 84 و DIN 85 رایج هستند که به صورت سر استوانه ای و سر گرد تولید می‌شود.
پیچ‌های استوانه ای دوسو در ابعاد مختلف تولید می‌شود. به طور عمده از سایز M1 تا M10 (منظور قطر پیچ است) تولید می‌شود. اگر در جایی که خیلی رطوبت وجود داشته باشد از فولادهای زنگ نزن مورد استفاده قرار می‌گیرد. پیچ‌های استوانه ای دو سو یک مشکل کوچک دارند که در نسخه‌های دیگر استانداردها رفع شده‌است و آن اینکه در عملیات‌های سریع اسمبل کردن که با دریل‌های مخصوص برقی انجام می‌شود ممکن است پیچ گوشتی برقی از دهنه آچار خور پیچ خارج شود و از انجام کارها در زمان مشخص جلوگیری کند.
پیچ‌های استوانه ای زیادی وجود دارد که موارد کاربردی خاص خود را دارند. مثلا پیچ استوانه دو سو سرخزینه. این پیچ با داشتن کونیک روی سر پیچ باعث هم سطح شدن پیچ با سطح کار می‌شود.
مشخصات و استاندارد
استاندارد متداول این پیچ DIN 84 است. ویژگی‌اش این است که طول رزوه ثابت است و با قطر تغییر نمی‌کند: ۲۵ میلی‌متر برای M3 و ۳۸ میلی‌متر برای M4 تا M10. یعنی در پیچ‌های کوتاه‌تر از این مقدار، رزوه تا زیر سر می‌رسد.
سر استوانه‌ای در برابر خزینه‌ای
| سر استوانه (DIN 84) | سر خزینه (DIN 963) | |
|---|---|---|
| سوراخ | ساده | نیاز به خزینه |
| سطح نهایی | سر بیرون می‌ماند | صاف |
| ورق نازک | مناسب | نامناسب |
| سطح تکیه‌گاه | تخت و مشخص | مخروطی |
| بار جانبی | بهتر | ضعیف‌تر |
قاعده‌ی ساده: اگر صاف بودن سطح لازم نیست، سر استوانه‌ای انتخاب مطمئن‌تری است، چون سطح تکیه‌گاه تخت دارد و به دقت خزینه وابسته نیست.
شیار دوسو و محدودیتش
شیار تخت قدیمی‌ترین نوع درایو است و یک ضعف ذاتی دارد: پیچ‌گوشتی خودش را در شیار مرکز نمی‌کند. زیر فشار، نوک ابزار به‌راحتی بیرون می‌لغزد و هم شیار و هم سطح قطعه آسیب می‌بیند.
به همین دلیل برای مونتاژ با ابزار برقی، درایو چهارسو مثل DIN 965 انتخاب بهتری است. شیار دوسو در کارهای ظریف دستی و سایزهای خیلی ریز همچنان رایج است.
ابعاد از کاتالوگ تأییدشده
| سایز | گام | DIN 84 — قطر سر / ارتفاع | DIN 85 — قطر سر / ارتفاع | طول رزوه b |
|---|---|---|---|---|
| M3 | 0.5 | 5.5 / 2 | 6 / 1.8 | 25 |
| M4 | 0.7 | 7 / 2.6 | 8 / 2.4 | 38 |
| M5 | 0.8 | 8.5 / 3.3 | 10 / 3 | 38 |
| M6 | 1 | 10 / 3.9 | 12 / 3.6 | 38 |
| M8 | 1.25 | 13 / 5 | 16 / 4.8 | 38 |
| M10 | 1.5 | 16 / 6 | 20 / 6 | 38 |
همه‌ی اعداد بر حسب میلی‌متر و از کاتالوگ‌های تأییدشده‌ی تی‌تی‌بولت خوانده شده‌اند. خط تیره یعنی آن سایز در آن استاندارد تعریف نشده است. پیچ‌هایی که طول اسمی‌شان از b کمتر یا برابر آن است، تا زیر سر رزوه دارند.
متن بالا دو استاندارد DIN 84 (سر استوانه‌ای) و DIN 85 (سر گرد) را معرفی کرده است. جدول تفاوت را روشن می‌کند: سر DIN 85 در همه‌ی سایزها پهن‌تر و سر DIN 84 در 5 سایز بلندتر است. سر استوانه‌ای بلندتر شیار عمیق‌تری دارد و گشتاور بیشتری می‌پذیرد؛ سر عدسی پهن‌تر سطح نشیمن بیشتری دارد و برای ورق نازک و پلاستیک مناسب‌تر است. متن بالا گفته است که «طول آن تمام رزوه است»؛ این فقط برای پیچ‌های کوتاه‌تر از b درست است. پیچ DIN 84 به طول ۵۰ در سایز M6، فقط 38 میلی‌متر رزوه دارد.
جانشین‌های ISO
DIN 84 جای خود را به ISO 1207 و DIN 85 به ISO 1580 داده است. طبق یادداشت کاتالوگ ما، سر ISO 1580 در M3 و M5 کوچک‌تر از DIN 85 است. اگر پیچ در یک سوراخ پله‌دار یا زیر درپوشی با ابعاد دقیق نشسته است، استاندارد را در سفارش صریح بنویسید. نسخه‌ی چهارسوی این پیچ‌ها ISO 7048 (استوانه‌ای) و DIN 7985 / ISO 7045 (عدسی) است.
کلاس و جنس
در کاتالوگ ما DIN 84 در کلاس‌های ۴٫۸ و ۵٫۸ و استنلس A2-70 و A4-70 تعریف شده است. متن بالا از «گرید ۳۰۴ و ۳۱۶» نام برده؛ این‌ها نام آلیاژند و کلاس پیچ استنلس با A2 (خانواده‌ی ۳۰۴) و A4 (خانواده‌ی ۳۱۶) و عدد استحکام نوشته می‌شود. کلاس ۴٫۸ برای پیچی با شیار دوسو منطقی است: شیار پیش از آنکه پیچ به حد استحکامش برسد خراب می‌شود، پس کلاس بالاتر فایده‌ای ندارد. پیچ‌های برنجی و پلاستیکی (نایلونی) هم با همین شکل سر ساخته می‌شوند: برنجی برای اتصال‌های الکتریکی و جاهایی که جرقه نباید ایجاد شود، و نایلونی برای عایق الکتریکی و وزن کم.
«گالوانیزه‌ی زرد» و محدودیت آن
متن بالا گالوانیزه‌ی سفید و زرد را به‌عنوان گزینه نام برده است. «زرد» معمولاً یعنی آبکاری روی با پسیواسیون کرومات شش‌ظرفیتی، که مقاومت خوردگی خوبی دارد اما کروم شش‌ظرفیتی آن در بسیاری از بازارها — به‌ویژه تجهیزات الکتریکی و خودرو در اروپا — محدود یا ممنوع شده است. جایگزین رایج، پسیواسیون سه‌ظرفیتی است که به رنگ آبی‌سفید یا رنگین‌کمانی دیده می‌شود. اگر محصول شما صادراتی است، پیش از سفارش پوشش زرد را بررسی کنید. مقایسه‌ی پوشش‌ها در پوشش‌های سطح پیچ و مهره آمده است.
گشتاور کم، اما کنترل‌شده
پیچ‌های کوچک ماشین‌سازی معمولاً با پیچ‌گوشتی برقی بسته می‌شوند و بیشترین خرابی‌شان از گشتاور بیش از حد است: شیار هرز می‌شود، سر می‌شکند، یا رزوه‌ی قطعه‌ی پلاستیکی یا آلومینیومی می‌بُرد. پیچ‌گوشتی برقی با کلاچ تنظیم‌شده، و تیغه‌ای که پهنایش با طول شیار و ضخامتش با پهنای شیار برابر است، بیشتر این مشکلات را حذف می‌کند. برای پیچ‌هایی که مرتب باز و بسته می‌شوند، نسخه‌ی آلنی یا شش‌پر عمر بیشتری دارد. خانواده‌ی کامل پیچ‌های ماشین‌سازی در پیچ‌های ماشین‌سازی آمده است.
در ورق نازک: مهره، مهره‌ی پرچی یا پیچ خودکار
پیچ استوانه‌ای دوسو رزوه‌ی ماشینی دارد و در ورق نازک، رزوه‌ی کافی برای درگیری پیدا نمی‌کند: ورق ۱ میلی‌متری در M4 کمتر از دو دنده درگیری می‌دهد. سه راه وجود دارد:
- مهره در پشت ورق: ساده‌ترین راه، اگر پشت ورق در دسترس است. مهره‌ی DIN 934 یا مهره‌ی مربعی کوچک.
- مهره‌ی پرچی: وقتی پشت ورق در دسترس نیست، مهره‌ی پرچی از یک طرف نصب می‌شود و رزوه‌ی کامل فراهم می‌کند.
- پیچ خودکار (ورق): که رزوه‌ی خودش را در ورق شکل می‌دهد؛ اما برای باز و بسته کردن مکرر مناسب نیست چون رزوه‌ی ورق هر بار ضعیف‌تر می‌شود.
طول و اندازه‌گیری
طول پیچ استوانه‌ای از زیر سر تا انتهای پیچ اندازه گرفته می‌شود؛ سر جزء طول نیست. در پیچ‌های سرخزینه، برعکس، طول شامل سر است چون سر داخل قطعه فرو می‌رود. این تفاوت در جایگزینی یکی با دیگری مهم است: پیچ سرخزینه‌ی ۲۰ میلی‌متری، کوتاه‌تر از پیچ استوانه‌ای ۲۰ میلی‌متری در قطعه فرو می‌رود.
قفل کردن پیچ‌های کوچک
پیچ‌های ماشینی کوچک در دستگاه‌هایی که لرزش دارند — موتورهای کوچک، تجهیزات حمل‌ونقل، ابزارهای برقی — مستعد شل شدن‌اند، چون پیش‌تنیدگی آن‌ها کم است. چسب رزوه‌ی ضعیف تا متوسط رایج‌ترین راه‌حل است و امکان باز کردن با ابزار دستی را حفظ می‌کند. واشر فنری زیر سر پیچ‌های کوچک اثر کمی دارد و سر کوچک را از سطح دور نگه می‌دارد.
چک‌لیست سفارش
- استاندارد: DIN 84 (استوانه‌ای) یا DIN 85 (عدسی)، یا جانشین ISO آن‌ها
- سایز و طول (از زیر سر)
- جنس و کلاس: ۴٫۸، ۵٫۸، A2-70، A4-70، برنج یا نایلون
- پوشش و نوع پسیواسیون
- برای پیچ‌های برنجی یا نایلونی، نوع دقیق ماده، چون خواص آن‌ها بسیار متفاوت است
در سفارش‌های کوچک، پیچ‌های استوانه‌ای دوسو معمولاً از انبار و در بسته‌های تعدادی عرضه می‌شوند؛ برای جنس‌های خاص یا طول‌های غیرمعمول، تولید سفارشی لازم است و زمان تحویل بیشتری می‌برد.
سوالات متداول
پیچ استوانه‌ای دوسو چه استانداردی دارد؟
معمولاً DIN 84، با جایگزین DIN EN ISO 1207.
طول رزوه‌اش چقدر است؟
ثابت: ۲۵ میلی‌متر برای M3 و ۳۸ میلی‌متر برای M4 تا M10.
آیا سوراخ خزینه لازم دارد؟
خیر، سر روی سطح می‌نشیند و سوراخ ساده کافی است.
چرا شیار دوسو برای ابزار برقی مناسب نیست؟
چون پیچ‌گوشتی در شیار مرکز نمی‌شود و زیر فشار بیرون می‌لغزد.
تفاوت DIN 84 و DIN 85 چیست؟
DIN 84 سر استوانه‌ای بلندتر و DIN 85 سر گرد پهن‌تر دارد. اولی گشتاور بیشتری می‌پذیرد و دومی سطح نشیمن بیشتری دارد.
جانشین DIN 84 چیست؟
ISO 1207؛ و جانشین DIN 85، ISO 1580 است که در M3 و M5 سر کوچک‌تری دارد.
گالوانیزه‌ی زرد چه مشکلی دارد؟
معمولاً کروم شش‌ظرفیتی دارد که در بسیاری از بازارها محدود شده است. پسیواسیون سه‌ظرفیتی جایگزین رایج آن است.
طول پیچ استوانه‌ای شامل سر است؟
نه، از زیر سر اندازه گرفته می‌شود. در پیچ سرخزینه طول شامل سر است.
پیچ ماشینی در ورق نازک چطور بسته شود؟
با مهره در پشت ورق یا مهره‌ی پرچی؛ رزوه‌ی ورق نازک درگیری کافی ندارد.