پرچهای توپر از یک مفتول فلزی ساخته می‌شوند که با عملیات فورج یک سر آن فرم‌دهی میشود که به آن گل پرچ می‌گویند و از طرف دیگر آزاد است و وارد سوراخ کار میشود تا در محل مورد نظر نصب شود. این پرچها برای کارهای سنگین مورد استفاده قرار می‌گیرند. پرچهای توپر به وسیله چکش یا ابزار مخصوص سر پرچ را له میکند تا از سوراخ بیرون نیاید. این پرچها بیشتر فشار کششی را تحمل میکند تا فشار برشی را. به علت هزینه تولید کمتر نسبت به پیچ و مهره در جاهایی که اتصال دایم لازم هست از این پرچ استفاده میشود. ضمنا وزن کار با استفاده از این نوع پرچ به جای پیچ و مهره کمتر خواهد شد.
| DIN 302-1993 | DIN 124-2011 | DIN 124-1993 |
|---|---|---|
 |  |  |
| DIN 660-2012 | DIN 660-1993 | DIN 302-2011 |
 |  |  |
| DIN 662-1993 | DIN 661-2011 | DIN 661-1993 |
 |  |  |
| DIN 674-2011 | DIN 674-1993 | DIN 662-2011 |
 |  |  |
| DIN 7338(A)-1993 | DIN 675-2011 | DIN 675-1993 |
-1993/DIN 7338(A)-1993.jpg) |  |  |
| DIN 7338(A)-2011 | ||
-2011/DIN 7338(A)-2011.jpg) |
فهرست استانداردهای این گروه
در جدول زیر، استانداردهای این خانواده با نام محصولشان آمده است. ردیف‌هایی که ستون «مقاله» علامت دارند، صفحه‌ی اختصاصی با جدول ابعاد و راهنمای انتخاب دارند.
| استاندارد | محصول | مقاله |
|---|---|---|
| DIN 3021993 | — | — |
| DIN 1242011 | — | — |
| DIN 1241993 | — | — |
| DIN 6602012 | — | — |
| DIN 6601993 | — | — |
| DIN 3022011 | — | — |
| DIN 6621993 | — | — |
| DIN 6612011 | — | — |
| DIN 6611993 | — | — |
| DIN 6742011 | — | — |
| DIN 6741993 | — | — |
| DIN 6622011 | — | — |
| DIN 7338 | — | — |
| DIN 6752011 | — | — |
| DIN 6751993 | — | — |
نکته‌ی انتخاب
پرچ اتصال دائمی ایجاد میکند و برای باز شدن طراحی نشده. در انتخاب، ضخامت مجموعه‌ی قطعات (Grip) و قطر سوراخ تعیین‌کننده است، نه فقط قطر پرچ.
راهنمای سفارش
برای اینکه استعلام بدون رفت‌وبرگشت انجام شود، این موارد را مشخص کنید:
- شماره استاندارد — و اگر نسخه‌ی ISO مدنظر است، آن را صریح بنویسید؛ در چند خانواده ابعاد DIN و ISO یکی نیست.
- سایز و طول
- کلاس استحکام یا گرید
- جنس — فولاد، استنلس A2 یا A4
- پوشش — هماهنگ با بقیه‌ی اجزای اتصال
برای استعلام موجودی و قیمت با کارشناسان تی‌تی‌بولت تماس بگیرید.
تصحیح داده: پرچ برای برش ساخته شده است، نه کشش
پرچ توپر چطور کار میکند
پرچ توپر ساده‌ترین وسیله‌ی اتصال مکانیکی است: یک میله‌ی فلزی با یک سر آماده. میله از سوراخ هر دو قطعه عبور میکند و سر دوم در محل ساخته میشود — با چکش، پرس یا دستگاه پرچ. همین شکل‌دادن سر دوم دو اتفاق را هم‌زمان رقم می‌زند:
- ساق باد میکند و سوراخ را پر میکند. فشار محوری ساق را کوتاه‌تر و چاق‌تر میکند تا به دیواره‌ی سوراخ بچسبد. همین است که پرچ خوب در برش لقی ندارد.
- سر دوم ساخته میشود و قطعات را به هم می‌فشارد. نیروی فشردن پرچ سرد کم است و قابل‌مقایسه با پیش‌تنیدگی پیچ نیست؛ کار اصلی پرچ پر کردن سوراخ است.
در پرچکاری گرم سازه‌های فولادی قدیمی، پرچ سرخ‌شده کوبیده می‌شد و هنگام سرد شدن در طول منقبض می‌شد. این انقباض ورق‌ها را محکم به هم می‌فشرد — نوعی پیش‌تنیدگی طبیعی. پل‌ها و اسکلت‌های فولادی تا میانه‌ی قرن بیستم این‌طور ساخته می‌شدند، تا اینکه پیچ پرمقاومت پیش‌تنیده و جوش جای آن را گرفتند.
| روش | باز شدن | نکته‌ی اصلی | جای مناسب |
|---|---|---|---|
| پرچ | فقط با تخریب | گرما به قطعه نمی‌دهد؛ جنس‌های ناهمگون را هم به هم وصل میکند | ورق‌های نازک، آلومینیوم، اتصال‌هایی که نباید شل شوند |
| پیچ و مهره | بارها | نیروی پیش‌تنیدگی قابل کنترل؛ نیاز به دسترسی از دو طرف یا رزوه در قطعه | اتصال‌هایی که باید باز و بسته شوند |
| جوش | فقط با تخریب | اتصال یکپارچه ولی حرارت، تنش پسماند و تغییر خواص ناحیه‌ی جوش | فولادهای جوش‌پذیر، اتصال‌های آب‌بند |
پرچ توپر امروز در دو جای اصلی باقی مانده است: سازه‌های سبک و ورق‌کاری — جایی که حرارت جوش ورق را تاب می‌دهد یا آلومینیوم را ضعیف میکند — و مرمت سازه‌های پرچی قدیمی، که باید با همان روش اصلی تعمیر شوند.
دو خانواده‌ی DIN: سازه‌ای و عمومی
استانداردهای این صفحه در دو گروه قرار می‌گیرند که اندازه و کاربردشان کاملاً متفاوت است:
- پرچهای فولادسازی مثل DIN 124 (سرگرد) و DIN 302 (سرخزینه): قطرهای بزرگ برای اتصال ورق‌ها و پروفیل‌های سازه‌ای، معمولاً با پرچکاری گرم.
- پرچهای عمومی قطر کوچک مثل DIN 660 (سرگرد)، DIN 661 (سرخزینه)، DIN 662 و DIN 674 و DIN 675 (شکل‌های دیگر سر): قطرهای یک تا چند میلی‌متر برای ورق‌کاری، ابزار، لولا و قطعات کوچک، با پرچکاری سرد.
دو استاندارد پرکاربرد گروه دوم، DIN 660 و DIN 661، در کاتالوگ تأییدشده‌ی تی‌تی‌بولت هستند:
| سایز | DIN 660 سرگرد — قطر سر | DIN 661 سرخزینه — قطر سر | DIN 660 — ارتفاع سر | DIN 661 — ارتفاع سر |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 1.8 | 1.8 | 0.6 | 0.5 |
| 1.2 | 2.1 | 2.1 | 0.7 | 0.6 |
| 1.6 | 2.8 | 2.8 | 1 | 0.8 |
| 2 | 3.5 | 3.5 | 1.2 | 1 |
| 2.5 | 4.4 | 4.4 | 1.5 | 1.2 |
| 3 | 5.2 | 5.2 | 1.8 | 1.4 |
| 4 | 7 | 7 | 2.4 | 2 |
| 5 | 8.8 | 8.8 | 3 | 2.5 |
| 6 | 10.5 | 10.5 | 3.6 | 3 |
| 8 | 14 | 14 | 4.8 | 4 |
همه‌ی اعداد بر حسب میلی‌متر و از کاتالوگ‌های تأییدشده‌ی تی‌تی‌بولت خوانده شده‌اند. خط تیره یعنی آن سایز در آن استاندارد تعریف نشده است. قطر اسمی، قطر ساق پرچ است.
جدول نکته‌ی جالبی دارد: قطر سر دو استاندارد در همه‌ی ده سایز یکسان است و فقط ارتفاع سر فرق میکند. یعنی اگر در یک قطعه هر دو نوع پرچ به کار رود، از بالا ردپای یکسانی دارند؛ تفاوت در این است که سر DIN 661 در خزینه فرو می‌رود و سطح را صاف می‌گذارد. قطر سر هم در همه‌ی سایزها کمی کمتر از دو برابر قطر ساق است — نسبتی که سطح اتکای کافی را بدون بزرگ‌شدن بی‌مورد سر می‌دهد.
طول پرچ را چطور انتخاب کنیم
پرچی که کوتاه باشد، سر دوم ناقص می‌ماند؛ پرچی که بلند باشد، خم میشود یا سر کج می‌سازد. طول پرچ از دو جزء تشکیل میشود:
- ضخامت کل قطعات (گریپ): مجموع ضخامت همه‌ی ورق‌هایی که پرچ از آن‌ها رد میشود.
- طول لازم برای ساختن سر دوم: فلزی که بیرون می‌ماند و به سر تبدیل میشود، به‌علاوه‌ی فلزی که صرف پر کردن سوراخ میشود. در منابع کارگاهی این مقدار برای سر گرد معمولاً حدود یک‌ونیم برابر قطر پرچ ذکر میشود و برای سر خزینه کمتر است. عدد دقیق به لقی سوراخ و ابزار بستگی دارد و با یک نمونه‌ی آزمایشی تنظیم میشود.
جنس پرچ و جنس ورق
قاعده‌ی اول پرچکاری: پرچ باید از جنس ورق یا سازگار با آن باشد. دو دلیل دارد:
- خوردگی گالوانیک: پرچ فولادی در ورق آلومینیومی، یا پرچ مسی در ورق فولادی گالوانیزه، در حضور رطوبت یک زوج گالوانیک می‌سازد. فلز فعال‌تر — معمولاً ورق — در اطراف پرچ خورده میشود؛ درست در جایی که بیشترین تنش را دارد.
- سختی: پرچ باید به‌اندازه‌ی کافی نرم باشد که بدون ترک شکل بگیرد، ولی نه آن‌قدر نرم که در برش زود تسلیم شود. پرچ آلومینیومی سخت‌کاری‌شده، اگر مدتی پس از عملیات حرارتی کوبیده شود، ممکن است ترک بخورد؛ به همین دلیل در صنایع هوایی برخی پرچها تا لحظه‌ی مصرف در سرما نگه داشته می‌شوند.
پرچهای رایج از فولاد نرم، مس، برنج و آلومینیوم ساخته می‌شوند. استنلس هم وجود دارد ولی به نیروی کوبش بیشتری نیاز دارد، چون سریع کارسخت میشود.
پرچ خوب را از بد چطور تشخیص دهیم
- سر دوم هم‌محور و کامل است — نه یک‌طرفه، نه ترک‌خورده در لبه.
- بین سر و ورق فاصله‌ای نیست. لای سر و ورق نباید تیغه‌ی نازک رد شود.
- ورق اطراف پرچ فرورفتگی یا ترک ندارد. ضربه‌ی بیش از حد ورق نازک را تغییر شکل می‌دهد.
- پرچ لق صدا می‌دهد. در سازه‌های پرچی قدیمی، بازرسان با ضربه‌ی چکش کوچک، پرچ شل را از صدای متفاوتش پیدا می‌کردند. این روش ساده هنوز در بازرسی سازه‌های تاریخی به کار می‌رود.
پرچ معیوب تعمیر نمی‌شود؛ سرش سوراخ یا بریده میشود، ساق بیرون زده میشود و پرچ نو جای آن می‌نشیند — اگر سوراخ آسیب دیده باشد، با قطر بزرگ‌تر.
جمع‌بندی
پرچ توپر یک اتصال دائمی و بی‌حرارت است که با پر کردن کامل سوراخ، در برش بدون لقی کار میکند. برای بار کششی ساخته نشده، و موفقیتش به سه چیز بستگی دارد: طول درست، سوراخ درست و جنس سازگار با ورق. برای پرچ‌هایی که فقط از یک طرف قابل دسترسی‌اند، پرچ کور، و برای پرچ‌هایی که با نیروی کم شکل می‌گیرند، پرچ نیمه‌توخالی را ببینید. نمای کلی خانواده در استانداردهای DIN برای پرچها آمده است.
سوالات متداول
پرچ توپر در برش بهتر است یا کشش؟
در برش. ساق پرچ سوراخ را کامل پر میکند و در برش لقی ندارد؛ در کشش سر شکل‌داده‌شده نقطه‌ی ضعف است.
تفاوت DIN 660 و DIN 661 چیست؟
DIN 660 سرگرد و DIN 661 سرخزینه است. قطر سر دو استاندارد در همه‌ی سایزها یکسان است و فقط ارتفاع سر فرق میکند.
طول پرچ چطور تعیین میشود؟
ضخامت کل قطعات به‌علاوه‌ی فلز لازم برای ساختن سر دوم؛ برای سر گرد در منابع کارگاهی حدود یک‌ونیم برابر قطر پرچ ذکر میشود.
آیا می‌توان پرچ فولادی را در ورق آلومینیومی به کار برد؟
توصیه نمی‌شود. در حضور رطوبت خوردگی گالوانیک رخ می‌دهد و ورق آلومینیومی اطراف پرچ خورده میشود.
چرا پرچ گرم ورق‌ها را محکم‌تر می‌فشارد؟
چون پرچ داغ هنگام سرد شدن در طول منقبض میشود و ورق‌ها را به هم می‌کشد.