برای ورق‌های فلزی پیچ‌های متعددی طراحی شده‌است. هر کدام دارای کارآیی مخصوص در محل استفاده است. همانطور که در شکل زیر مشاهده می کنید این پیچ‌ها با داشتن سر خودکار مشابه ولی با سرهای متفاوت در زیبایی کار و عملکرد آن هنگام باز وبست تفاوت دارند. در بازار پیچ و مهره ایران این پیچ‌ها به وفور دیده می‌شوند. در پروژه‌های بزرگ باید از بهترین پیچ استفاده گردد. چرا که انتخاب صحیح باعث صرفه جویی در انرژی و هم زیبایی کار و هم انجام سریع کار خواهد شد.
پیچ ورق چه کاری می‌کند که پیچ متری نمی‌کند
در یک اتصال پیچ و مهره‌ی معمولی، رزوه‌ی مهره از قبل وجود دارد و پیچ فقط داخل آن می‌چرخد. در ورق نازک چنین چیزی در دسترس نیست: ضخامت ورق به‌قدری کم است که جا برای چند دور رزوه‌ی کامل ندارد و نشستن مهره در پشت ورق هم در بسیاری از کارها ممکن نیست — یا پشت قطعه بسته است، یا دسترسی از یک سمت است.
پیچ ورق این مسئله را با ساختن رزوه هنگام بستن حل می‌کند. رزوه‌ی این پیچ‌ها تیز، بلند و با گام درشت است و لبه‌های آن جنس ورق را کنار می‌زند و در همان لحظه رزوه‌ی متناظر خود را در جدار سوراخ شکل می‌دهد. نتیجه این است که با یک ابزار و از یک طرف کار، اتصالی به دست می‌آید که تا حد قابل قبولی نیرو تحمل می‌کند و بازشدنی هم هست.
رزوه‌ی ST و چرا اندازه‌گذاری‌اش با متریک فرق دارد
سایز پیچ ورق با حرف ST و یک عدد نوشته می‌شود — مثل ST4.2 یا ST6.3. این عدد قطر بیرونی رزوه بر حسب میلی‌متر است، ولی برخلاف پیچ متریک، گام رزوه انتخابی نیست: برای هر سایز ST یک گام مشخص در استاندارد تعریف شده و همین است که باعث می‌شود پیچ ورق سایز‌بندی ساده‌تری داشته باشد.
- گام درشت‌تر نسبت به پیچ متریک هم‌قطر — تا رزوه بتواند در ضخامت کم ورق درگیری مفید ایجاد کند.
- مقطع رزوه تیزتر — برای بریدن و شکل‌دادن جنس ورق.
- بدنه‌ی بدون ساق صاف در بیشتر انواع — رزوه تا زیر سر ادامه دارد.
به همین دلیل پیچ ورق و پیچ متریک به هیچ صورتی جایگزین یکدیگر نمی‌شوند. حتی اگر قطر نزدیک به نظر برسد، گام و شکل رزوه فرق دارد و بستن یکی در سوراخ دیگری هر دو را خراب می‌کند.
خانواده‌ی استانداردهای DIN برای پیچ ورق
تفاوت اصلی این استانداردها در شکل سر و نوع درایو است؛ رزوه در همه‌ی آن‌ها از خانواده‌ی ST است. جدول زیر خانواده را با معادل بین‌المللی هر کدام نشان می‌دهد:
| استاندارد DIN | شکل سر و درایو | معادل ISO / EN |
|---|---|---|
| DIN 7971 | سر عدسی، درایو دوسو (شیاری) | ISO 1481 |
| DIN 7972 | سر خزینه‌ای تخت، درایو دوسو | ISO 1482 |
| DIN 7973 | سر خزینه‌ای بلند (نیم‌گرد)، درایو دوسو | ISO 1483 |
| DIN 7976 | سر شش‌گوش | ISO 1479 |
| DIN 7981 | سر عدسی، درایو چهارسو | ISO 7049 |
| DIN 7982 | سر خزینه‌ای تخت، درایو چهارسو | ISO 7050 |
| DIN 7983 | سر خزینه‌ای بلند، درایو چهارسو | ISO 7051 |
انتخاب شکل سر
سر عدسی (DIN 7981 و DIN 7971)
پرکاربردترین حالت. سر روی سطح ورق می‌نشیند و نشیمن پهنی دارد که بار را پخش می‌کند. وقتی بیرون‌زدن سر مشکلی ایجاد نمی‌کند، این انتخاب پیش‌فرض است.
سر خزینه‌ای تخت (DIN 7982 و DIN 7972)
وقتی سطح نهایی باید صاف بماند — مثل نصب ریل، لولا یا قطعه‌ای که چیزی روی آن می‌لغزد. شرط کار این است که سوراخ خزینه شود؛ بدون خزینه سر پیچ ورق را جمع می‌کند و اتصال هم زیبا نمی‌شود و هم نیرویش را از دست می‌دهد.
سر خزینه‌ای بلند (DIN 7983 و DIN 7973)
حالت میانی: پایین سر مخروطی است و داخل خزینه می‌نشیند، ولی بالای آن گنبدی و بیرون می‌ماند. برای کارهایی که ظاهر مهم است و نمی‌خواهید سر کاملاً تو برود.
سر شش‌گوش (DIN 7976)
وقتی گشتاور بستن بالاست و درایو دوسو یا چهارسو جواب نمی‌دهد. با بکس بسته می‌شود و احتمال هرزشدن درایو در آن از همه کمتر است — به همین دلیل در سایزهای بزرگ‌تر خانواده، سر شش‌گوش انتخاب غالب است.
ابعاد اصلی DIN 7981 (سر عدسی چهارسو)
جدول زیر از داده‌های تأییدشده‌ی کاتالوگ فنی تی‌تی‌بولت برای DIN 7981 استخراج شده است. همانطور که می‌بینید هر سایز ST دقیقاً یک گام دارد:
| سایز | گام رزوه P | قطر سر dk | ارتفاع سر k |
|---|---|---|---|
| ST2.2 | 0.8 | 4.2 | 1.8 |
| ST2.9 | 1.1 | 5.6 | 2.2 |
| ST3.5 | 1.3 | 6.9 | 2.6 |
| ST3.9 | 1.3 | 7.5 | 2.8 |
| ST4.2 | 1.4 | 8.2 | 3.05 |
| ST4.8 | 1.6 | 9.5 | 3.55 |
| ST5.5 | 1.8 | 10.8 | 3.95 |
| ST6.3 | 1.8 | 12.5 | 4.55 |
قطر پیش‌سوراخ: مهم‌ترین متغیر نصب
در پیچ ورق، کیفیت اتصال بیش از هر چیز به قطر پیش‌سوراخ بستگی دارد و این عددی است که باید از جدول سازنده یا از استاندارد مربوطه برداشته شود، نه از تجربه‌ی حدسی. منطق ماجرا ساده است:
- سوراخ بزرگ‌تر از حد — رزوه درگیری کافی پیدا نمی‌کند، پیچ می‌چرخد و بالا نمی‌آید و اتصال از همان روز اول شل است.
- سوراخ کوچک‌تر از حد — گشتاور لازم برای شکل‌دادن رزوه از توان خود پیچ بیشتر می‌شود و پیچ قبل از نشستن، سرش کنده می‌شود یا از گردن می‌شکند.
دو چیز روی این عدد اثر می‌گذارد: ضخامت ورق و جنس ورق. یک قطر پیش‌سوراخ که برای ورق گالوانیزه‌ی نیم‌میلی‌متری درست است، برای ورق فولادی دو‌میلی‌متری کوچک محسوب می‌شود. به همین دلیل جدول‌های پیش‌سوراخ همیشه بر اساس ترکیب سایز پیچ و ضخامت ورق نوشته می‌شوند.
جنس، کلاس و پوشش
پیچ ورق برای اینکه بتواند رزوه‌ی خودش را در ورق بسازد باید از ورق سخت‌تر باشد. در انواع فولادی این سختی با عملیات حرارتی سطحی (سمانتاسیون) به دست می‌آید: پوسته سخت و مغز نسبتاً چقرمه می‌ماند تا پیچ هنگام پیچاندن نشکند.
- فولادی سمانته با پوشش روی (گالوانیزه سرد) — پرمصرف‌ترین حالت برای کار داخلی و محیط خشک.
- فولادی با پوشش‌های ضخیم‌تر مثل داکرومت یا ژئومت — برای محیط نمناک و نمای بیرونی.
- استنلس A2 — برای محیط مرطوب و آب شیرین؛ چون خودش سخت نیست، در ورق فولادی سخت به‌خوبی کار نمی‌کند و محدودیت جنس ورق دارد.
- استنلس A4 — محیط دریایی و کلریدی.
پیچ ورق یا پیچ سرمته‌ای؟
پیچ ورق به سوراخ آماده نیاز دارد؛ پیچ سرمته‌ای نوک مته‌ای دارد و سوراخ را خودش می‌زند. اگر تعداد اتصال زیاد است و ورق در محل قابل سوراخ‌کاری است، پیچ سرمته‌ای یک مرحله از کار را حذف می‌کند. جزئیات این خانواده در صفحه‌ی استانداردهای DIN برای پیچ‌های سرمته‌ای آمده است.
در مقابل، وقتی سوراخ از قبل در قطعه وجود دارد — مثل نصب یک قطعه‌ی پانچ‌شده روی بدنه — پیچ ورق ساده‌تر و ارزان‌تر است و کنترل موقعیت سوراخ هم دقیق‌تر می‌ماند.
پنج اشتباه رایج
- بستن با بکس ضربه‌ای تا حد توقف. پیچ ورق نقطه‌ی توقف مشخصی ندارد؛ ابزار ضربه‌ای رزوه‌ی تازه‌ساخته را در ورق می‌تراشد و اتصال هرز می‌شود.
- بازکردن و بستن مکرر در یک سوراخ. هر بار بستن مجدد، رزوه‌ی ورق را کمی می‌ساید. سوراخی که چند بار باز و بسته شده، ظرفیتش را از دست داده است.
- خزینه‌نکردن سوراخ برای سر خزینه‌ای. باعث برآمدگی موضعی و افت شدید سطح نشیمن می‌شود.
- ترکیب پیچ استنلس با ورق فولادی سخت. پیچ استنلس نمی‌تواند رزوه بسازد و از گردن می‌پیچد.
- گرفتن اندازه بر اساس چشم. ST4.2 و ST4.8 در نگاه اول شبیه‌اند ولی گامشان یکی نیست؛ اشتباه گرفتنشان یعنی سوراخ خراب.
راهنمای سفارش
برای اینکه استعلام در یک رفت‌وبرگشت تمام شود، این موارد را با هم بفرستید:
- شماره استاندارد و اگر نسخه‌ی ISO مدنظرتان است، صریح بنویسید.
- سایز و طول
- جنس — فولاد، استنلس A2 یا A4
- پوشش — هماهنگ با بقیه‌ی اجزای اتصال
- مقدار مصرف و زمان‌بندی تحویل
برای استعلام موجودی و قیمت با کارشناسان تی‌تی‌بولت تماس بگیرید.
سوالات متداول
پیچ ورق به پیش‌سوراخ نیاز دارد؟
بله. پیچ ورق رزوه را می‌سازد ولی سوراخ را نمی‌زند. قطر پیش‌سوراخ باید از جدول سازنده بر اساس سایز پیچ و ضخامت و جنس ورق انتخاب شود.
ST در سایز پیچ ورق یعنی چه؟
مخفف Self Tapping است و عدد بعد از آن قطر بیرونی رزوه بر حسب میلی‌متر. برای هر سایز ST یک گام مشخص در استاندارد تعریف شده است.
فرق DIN 7981 با DIN 7982 چیست؟
شکل سر. DIN 7981 سر عدسی دارد و روی سطح می‌نشیند؛ DIN 7982 سر خزینه‌ای تخت دارد و در سوراخ خزینه‌شده هم‌تراز سطح می‌نشیند. رزوه‌ی هر دو از خانواده‌ی ST است.
آیا شماره‌های DIN این خانواده هنوز معتبرند؟
در بازار رایج‌اند ولی خود DIN آن‌ها را از رده خارج کرده و مرجع فعلی نسخه‌ی DIN EN ISO متناظر است؛ مثلاً ISO 7049 به‌جای DIN 7981.
برای ورق آلومینیومی چه پیچی مناسب است؟
پیچ استنلس یا پیچ با پوشش جداکننده، تا زوج گالوانیکی میان فولاد و آلومینیوم تشکیل نشود و ورق در اطراف سوراخ خورده نشود.
چرا پیچ ورق نباید با بکس ضربه‌ای بسته شود؟
چون این پیچ نقطه‌ی نشست مشخصی ندارد و ضربه، رزوه‌ی ساخته‌شده در ورق را می‌تراشد. بستن با ابزار کنترل‌شده یا دستی نتیجه‌ی پایدارتری می‌دهد.