پیچ‌های دوازده پر سوکتی دارای سر سوکت خوری هستند که سوکت آن به شکل یک ستاره دوازده پر میباشد. به صورت کلی یکی از کاربردهای اصلی پیچ‌های سوکتی مخفی شدن گل پیچ درون سازه است که به وسیله کونیک برای پیچ‌های خزینه ای ویا یک سوراخ آلنی (سوراخی که بخشی از آن قطر بزرگتر و بخشی از آن قطر کوچک‌تر دارد) برای سوکت‌هایی که سطح خارجی آنها به صورت دایره است بسته میشوند. این مخفی شدن امکان اتصال قطعات دیگر روی سطحی که پیچ روی آن بسته شده‌است را به ما میدهد. علت دوازده پر بودن سوکت این نوع پیچ‌ها معمولاً به دلیل دسترسی محدود برای بستن میباشد. سایز این پیچ‌ها معمولا از M6 تا M12 میباشد و طول آنها از 10mm تا 100mm متغییر میباشد. معمولاً این پیچ‌ها تمام روزه هستند اما در برخی استاندارد‌ها نیز میتوان پیچ دوازده پر سوکتی نیم رزوه پیدا کرد. پیچ‌های دوازده پر سوکتی در گرید‌های 8.8 و 10.9 در بازار موجود میباشند. روش تولید این گونه پیچ‌ها به صورت فورج گرم یا سرد است. روکش آنها میتواند زاج کاری، گاوانیزه گرم، گالوانیزه سرد میباشد. اینگونه پیچ‌ها معمولاً در صنایع ماشین‌سازی استفاده میشوند.
| DIN 34821-2005 | DIN 34822-2005 |
|---|---|
 |  |
| DIN 34823-2005 | DIN 65517-2002 |
 |  |
فهرست استانداردهای این گروه
در جدول زیر، استانداردهای این خانواده با نام محصولشان آمده است. ردیف‌هایی که ستون «مقاله» علامت دارند، صفحه‌ی اختصاصی با جدول ابعاد و راهنمای انتخاب دارند.
| استاندارد | محصول | مقاله |
|---|---|---|
| DIN 348212005 | — | — |
| DIN 348222005 | — | — |
| DIN 348232005 | — | — |
| DIN 655172002 | — | — |
نکته‌ی انتخاب
پیچ آلن با آچار آلن از داخل سر بسته می‌شود، پس فضای شعاعی اطرافش لازم نیست و سرش میتواند داخل خزینه فرو برود. مراقب تمیزی سوکت و سالم بودن آچار باشید؛ بیشترین علت هرزشدن، وارد نشدن کامل آچار است.
راهنمای سفارش
برای اینکه استعلام بدون رفت‌وبرگشت انجام شود، این موارد را مشخص کنید:
- شماره استاندارد — و اگر نسخه‌ی ISO مدنظر است، آن را صریح بنویسید؛ در چند خانواده ابعاد DIN و ISO یکی نیست.
- سایز و طول
- کلاس استحکام یا گرید
- جنس — فولاد، استنلس A2 یا A4
- پوشش — هماهنگ با بقیه‌ی اجزای اتصال
برای استعلام موجودی و قیمت با کارشناسان تی‌تی‌بولت تماس بگیرید.
دوازده‌پر داخلی: چرا اصلاً چنین درایوی ساخته شد
درایو شش‌گوش داخلی (آلن) شش سطح تماس دارد و هر سطح بخشی از گشتاور را به سر پیچ منتقل می‌کند. وقتی سر پیچ باید کوچک بماند ولی گشتاور زیاد است، این شش سطح زیر فشار زیاد قرار می‌گیرند و لبه‌های سوکت گرد میشوند. درایو دوازده‌پر همین مسئله را با دو برابر کردن تعداد سطوح درگیر حل می‌کند. رایج‌ترین شکل آن در صنعت خودرو با نام XZN یا «سه‌مربع» شناخته می‌شود، چون نقش دوازده‌پر آن را می‌شود سه مربع روی هم دید که هر کدام نسبت به قبلی ۳۰ درجه چرخیده است.
- گشتاور بیشتر در سر کوچک: نیرو روی دوازده سطح پخش می‌شود و فشار روی هر سطح کمتر است.
- درگیری در هر ۳۰ درجه: ابزار شش‌گوش را فقط در شش وضعیت می‌شود جا زد؛ دوازده‌پر در دوازده وضعیت. در جاهای تنگ که آچار زاویه‌ی کمی برای حرکت دارد، این تفاوت تعیین‌کننده است — همان «دسترسی محدود» که متن بالا به آن اشاره کرده.
- سر پیچ میتواند کوچک‌تر باشد: همین است که این پیچ‌ها در قطعات فشرده‌ی ماشین‌سازی و خودرو جا باز کرده‌اند.
مقایسه با دو درایو داخلی رایج دیگر
| ویژگی | شش‌گوش (آلن) | هشت‌پر (تورکس) | دوازده‌پر |
|---|---|---|---|
| تعداد سطوح درگیر | شش | شش لوب | دوازده |
| گام درگیری ابزار | هر ۶۰ درجه | هر ۶۰ درجه | هر ۳۰ درجه |
| رفتار در گشتاور زیاد | لبه‌ها گرد میشوند | نیرو نزدیک عمود بر سطح؛ گرد شدن کمتر | فشار روی هر سطح کمتر؛ حساس به ابزار ناقص |
| در دسترس بودن ابزار | همه‌جا | رایج | محدودتر؛ ابزار مخصوص |
| خطر اشتباه گرفتن ابزار | کم | متوسط | زیاد — چند ابزار دیگر ظاهراً در آن جا می‌روند |
برای آشنایی با دو درایو دیگر، پیچ‌های آلن و پیچ‌های هشت‌پر سوکتی را ببینید.
بزرگ‌ترین خطر: ابزاری که «تقریباً» جا می‌رود
سوکت دوازده‌پر ظاهری شبیه چند درایو دیگر دارد و همین آن را آسیب‌پذیر می‌کند:
- سری تورکس یا آلن گاهی تا حدی در سوکت دوازده‌پر فرو می‌رود و در گشتاور کم حتی کار می‌کند. در گشتاور واقعی، فقط لبه‌های چند پر درگیرند و سوکت در یک لحظه هرز می‌شود.
- نام‌گذاری ابزار گیج‌کننده است. سری‌های XZN در بازار اغلب با نام‌هایی مثل M8 یا M10 فروخته میشوند که اندازه‌ی خود درایو است، نه اندازه‌ی رزوه‌ی پیچ. پیچ M10 لزوماً ابزار «M10» نمی‌خواهد؛ اندازه را از روی سوکت پیچ یا مدرک سازنده تعیین کنید.
- ابزار فرسوده بدتر از ابزار نادرست است. سری که گوشه‌هایش گرد شده، در دوازده‌پر که سطوحش باریک‌ترند، زودتر از آلن می‌لغزد.
سوکت، خزینه و سوراخ پله‌دار
همان‌طور که متن بالا گفت، یکی از دلایل استفاده از پیچ‌های سوکتی این است که سرشان میتواند در قطعه پنهان شود. برای پیچ سر استوانه‌ای این یعنی سوراخ پله‌دار (کانتربور): قطر بزرگتر برای سر و قطر کوچک‌تر برای ساق. دو نکته در طراحی این سوراخ رایج از قلم می‌افتد:
- قطر پله باید جا برای ابزار هم داشته باشد — نه فقط برای سر. در پیچ‌های دوازده‌پر که سر کوچک است، ابزار ضخیم‌تر از سر نیست، ولی سوکت و آچار بکس بیرونی ممکن است باشند.
- عمق پله باید سر را کامل پایین‌تر از سطح ببرد تا قطعه‌ی بعدی بتواند روی سطح بنشیند؛ این همان مزیتی است که پیچ سوکتی به‌خاطرش انتخاب شده.
ابعاد سر پیچ‌های آلن استوانه‌ای معمولی در مقاله‌ی DIN 912 آمده است.
پوشش مناسب برای پیچ دوازده‌پر
در متن بالا گالوانیزه‌ی گرم هم جزو پوشش‌های این پیچ‌ها آمده است. در عمل برای پیچ‌های سوکتی، به‌ویژه دوازده‌پر، دو محدودیت مهم وجود دارد:
- پوشش ضخیم سوکت را پر می‌کند. گالوانیزه‌ی گرم لایه‌ای چند ده میکرونی می‌سازد که در سطوح باریک دوازده‌پر جا را برای ابزار تنگ می‌کند و ممکن است ابزار اصلاً کامل ننشیند. همین لایه روی رزوه هم می‌نشیند و مهره یا قطعه‌ی مقابل باید برای آن تنظیم شود.
- کلاس‌های بالا و آبکاری الکتریکی. پیچ کلاس ۱۰٫۹ در آبکاری الکتریکی در معرض تردی هیدروژنی است — شکستی تأخیری و بی‌علامت. اگر چنین پوششی لازم است، پخت پس از آبکاری باید بلافاصله انجام شود.
به همین دلیل پوشش‌های نازک مثل فسفاته‌ی روغنی یا پوشش‌های ورقه‌ای روی (زینک فلیک) برای این پیچ‌ها رایج‌ترند. مقایسه‌ی کامل در پوشش‌های سطح پیچ و مهره و ماجرای تردی هیدروژنی در عملیات حرارتی آمده است.
کجا به کار می‌رود
- خودروسازی: پیچ‌هایی که باید گشتاور زیاد را در سر کوچک و در فضای تنگ تحمل کنند — مثلاً در برخی اتصالات محور و گیربکس.
- ماشین‌سازی: قطعاتی که فضای اطراف سر محدود است و آچار فقط زاویه‌ی کمی برای حرکت دارد.
- تعمیرات: وقتی قطعه‌ای در ابتدا با پیچ دوازده‌پر مونتاژ شده، جایگزینی آن با آلن معمولی گاهی ممکن است، ولی باید مطمئن شد که سر آلن هم‌اندازه، همان گشتاور را بدون هرز شدن تحمل می‌کند و در سوراخ پله‌دار جا می‌شود.
سفت‌کردن و باز کردن
درایو دوازده‌پر گشتاور بیشتری را در سر کوچک تحمل می‌کند، ولی این به معنای آزادی در سفت‌کردن نیست. گشتاور بستن از کلاس پیچ، اندازه‌ی رزوه و ضریب اصطکاک می‌آید — همان محاسبه‌ای که برای هر پیچ دیگری انجام می‌شود — و درایو فقط تعیین می‌کند که آیا سر پیچ این گشتاور را بدون هرز شدن منتقل می‌کند یا نه. چند نکته‌ی عملی:
- با آچار ترک بسته شود، به‌ویژه در کاربردهای خودرو که گشتاور مشخص در دفترچه‌ی تعمیرات آمده است. بسیاری از این پیچ‌ها در اتصالاتی هستند که شل شدنشان ایمنی را تهدید می‌کند.
- پیچ‌های یک‌بارمصرف را دوباره به کار نبرید. برخی پیچ‌های دوازده‌پر در صنعت خودرو با روش «گشتاور به‌علاوه‌ی زاویه» بسته میشوند و عمداً کمی وارد ناحیه‌ی پلاستیک میشوند؛ این پیچ‌ها پس از باز شدن باید تعویض شوند. مدرک سازنده‌ی قطعه تعیین می‌کند کدام پیچ این‌طور است.
- برای باز کردن پیچ زنگ‌زده، پیش از اعمال گشتاور سوکت را کاملاً تمیز کنید و ابزار را با ضربه‌ی آرام تا ته بنشانید. رسوب داخل سوکت، سری را از عمق کامل بازمی‌دارد و سطح درگیر را کم می‌کند.
جمع‌بندی
درایو دوازده‌پر برای یک مسئله‌ی مشخص ساخته شده: گشتاور زیاد در سر کوچک و در فضای تنگ. در ازای آن، به ابزار دقیق و سالم حساس است و بیش از هر درایو دیگری با ابزار «تقریباً درست» آسیب می‌بیند. اندازه‌ی ابزار را از روی سوکت تعیین کنید نه رزوه، پوشش را نازک انتخاب کنید، و در طراحی سوراخ پله‌دار جای ابزار را هم در نظر بگیرید.
سوالات متداول
درایو XZN چیست؟
درایو دوازده‌پر داخلی که نقشش را می‌شود سه مربع روی هم با چرخش ۳۰ درجه دید؛ در صنعت خودرو رایج است.
مزیت دوازده‌پر نسبت به آلن چیست؟
دو برابر سطح درگیر و درگیری ابزار در هر ۳۰ درجه؛ یعنی گشتاور بیشتر در سر کوچک و کار راحت‌تر در فضای تنگ.
آیا میتوان با سری تورکس پیچ دوازده‌پر را باز کرد؟
نباید. سری ممکن است تا حدی جا برود ولی در گشتاور واقعی فقط چند لبه درگیرند و سوکت هرز می‌شود.
ابزار M10 برای پیچ M10 است؟
لزوماً نه. در ابزارهای XZN این عدد اندازه‌ی درایو است، نه رزوه‌ی پیچ.
گالوانیزه‌ی گرم برای پیچ دوازده‌پر مناسب است؟
معمولاً نه؛ لایه‌ی ضخیم سوکت را تنگ می‌کند. پوشش‌های نازک مثل فسفاته یا زینک فلیک رایج‌ترند.