مهره‌های بالدار مهره‌هایی هستند که دارای تو زائده که متصل به بخش اصلی مهره است میباشد. این مهره‌ها به مهره‌های خروسکی نیز معروف هستند. مهره‌های بالدار به صورت کلی برای استفاده بدون آچار و دستی طراحی شده‌اند. طراحی این گونه مهره‌ها باعث میشود تا بتوان اتصال حاصل از آنها را به راحتی سفت کرد. استفاده دستی سبب شده تا سرعت کار افزایش یابد. علاوه بر آن در مواردی که باز و بسته شدن مهره مکرراً صورت میگیرد مهره‌های خروسکی بسیار مفید واقع میشوند. همچنین در برخی موارد که دسترسی ما به محل اتصال محدود است و استفاده از آچار ممکن است امکان‌پذیر نباشد پیچ‌های بالدار گزینه ی مناسبی میباشند. برای مثال یکی از مصارف پیچ‌های خروسکی در برد‌های الکترونیکی و در کل صنایع الکترونیک میباشد. روش تولید این مهره‌ها کاملاً نسبت به مهره‌های معمولی متفاوت است. این مهره معمولا پس از سوراخ کاری و رزوه زدن زائده‌های باله مانندی را به آن جوش میدهند. به صورت کلی مهره‌های بالدار را نمیتوان به روش فورج سرد یا گرم تولید کرد. این مهره‌ها معمولاً از جنس آهن فولاد و استنلس استیل میباشد. پوشش مورد استفاده برای این مهره‌ها میتواند گاروانیزه سرد گالوانیزه گرم یا بدون روکش باشد. این مهره‌ها در از سایز‌های M4 تا M24 تولید و در بازار یافت میشود. توجه داشته باشید که هنگام سفارش اندازه باله‌های مهره را مد نظر بگیرید تا در زمان استفاده در فضای محدود مشکلی ایجاد نشود.
| DIN 314-1999 | DIN 315-1983 | DIN 315-2016 |
|---|---|---|
 |  |  |
| DIN 80701-1991 | ||
 |
فهرست استانداردهای این گروه
در جدول زیر، استانداردهای این خانواده با نام محصولشان آمده است. ردیف‌هایی که ستون «مقاله» علامت دارند، صفحه‌ی اختصاصی با جدول ابعاد و راهنمای انتخاب دارند.
| استاندارد | محصول | مقاله |
|---|---|---|
| DIN 3141999 | — | — |
| DIN 3151983 | — | — |
| DIN 3152016 | — | — |
| DIN 807011991 | — | — |
نکته‌ی انتخاب
مهره قطعه‌ی مکمل پیچ است و انتخابش سه متغیر دارد: هم‌سایز بودن رزوه، کلاس استحکام مساوی یا بالاتر از عدد اول کلاس پیچ، و هم‌جنس بودن با پیچ و واشر. مهره ضعیف‌تر از پیچ باعث میشود رزوه‌ی مهره پیش از پیچ تسلیم شود — دقیقاً برعکس ترتیب ایمنی که در طراحی اتصال دنبال میشود.
راهنمای سفارش
برای اینکه استعلام بدون رفت‌وبرگشت انجام شود، این موارد را مشخص کنید:
- شماره استاندارد — و اگر نسخه‌ی ISO مدنظر است، آن را صریح بنویسید؛ در چند خانواده ابعاد DIN و ISO یکی نیست.
- سایز و طول
- کلاس استحکام یا گرید
- جنس — فولاد، استنلس A2 یا A4
- پوشش — هماهنگ با بقیه‌ی اجزای اتصال
برای استعلام موجودی و قیمت با کارشناسان تی‌تی‌بولت تماس بگیرید.
ابعاد مهره‌ی پروانه‌ای
ابعاد این خانواده از کاتالوگ تأییدشده‌ی DIN 315 خوانده شده است. توجه کنید که ستون اول آچارخور نیست — این مهره اصلاً با آچار بسته نمی‌شود:
| سایز | پهنای کل بال‌ها L | ارتفاع کل k | قطر بدنه dk | ارتفاع بدنه m |
|---|---|---|---|---|
| M4 | 20 | 10.5 | 8 | 4.6 |
| M5 | 26 | 13 | 11 | 6.5 |
| M6 | 33 | 17 | 13 | 8 |
| M8 | 39 | 20 | 16 | 10 |
| M10 | 51 | 25 | 20 | 12 |
| M12 | 65 | 33.5 | 23 | 14 |
| M16 | 73 | 37.5 | 29 | 17 |
| M20 | 90 | 46.5 | 35 | 21 |
| M24 | 110 | 56.5 | 44 | 25 |
همه‌ی اعداد بر حسب میلی‌متر و از کاتالوگ‌های تأییدشده‌ی تی‌تی‌بولت خوانده شده‌اند. خط تیره یعنی آن سایز در آن استاندارد تعریف نشده است.
گشتاور دست: عددی که کل کاربرد را تعیین می‌کند
مهره‌ی پروانه‌ای برای بستن با دست ساخته شده و همین یک ویژگی، مرز کاربردش را مشخص می‌کند. بالا‌ها اهرم میدهند، ولی این اهرم در برابر گشتاوری که یک آچار تولید می‌کند بسیار کوچک است.
- پیش‌تنیدگی قابل دستیابی پایین است. پس این اتصال برای بار بالا یا برای اتصال پیش‌تنیده ساخته نشده.
- گشتاور تکرارپذیر نیست. هر کاربر با نیروی متفاوتی می‌بندد؛ کنترل کیفیت روی این اتصال معنا ندارد.
- در ارتعاش شل میشود. بدون پیش‌تنیدگی کافی، هیچ چیزی مانع باز شدن نیست.
کجا نباید استفاده شود
این فهرست به‌اندازه‌ی فهرست کاربردها مهم است:
- اتصال باربر یا سازه‌ای. پیش‌تنیدگی لازم با دست به دست نمی‌آید.
- جایی که ارتعاش وجود دارد — مگر اینکه قفل جداگانه‌ای در کار باشد.
- جایی که فضای جانبی محدود است. بال‌ها باید بتوانند بچرخند؛ نه فقط جا بگیرند.
- جایی که بار دینامیکی یا ضربه‌ای است.
- جایی که کاربر نباید بتواند باز کند. این مهره دقیقاً برعکس آن را ممکن می‌کند.
ساخت: ریخته‌گری در برابر ورق‌کاری
مهره‌ی پروانه‌ای به دو شیوه‌ی متفاوت ساخته میشود و این بر رفتار قطعه اثر می‌گذارد:
| روش | ویژگی | نکته |
|---|---|---|
| ریخته‌گری یا فورج | بال‌ها بخشی از بدنه‌ی یکپارچه‌اند | محکم‌تر و مقاوم‌تر در برابر خم‌شدن بال |
| شکل‌دهی از ورق | بال‌ها از ورق خم‌شده ساخته میشوند | سبک‌تر و ارزان‌تر؛ بال در بار زیاد خم میشود |
در استعلام، اگر مقاومت بال اهمیت دارد، این را صریح بپرسید. قطعه‌ی ورقی در ظاهر شبیه است ولی در دست، تفاوت کاملاً محسوس است — و بالی که یک بار خم شد، دیگر همان اهرم را نمی‌دهد.
نکات عملی در استفاده و نگهداری
- بال خم‌شده را صاف نکنید. خم‌کردن دوباره‌ی فلز، همان نقطه را ضعیف‌تر می‌کند و بال در دفعه‌ی بعد از همان‌جا می‌شکند.
- رزوه را تمیز نگه دارید. چون این مهره بارها باز و بسته میشود، گرد و خاک و خوردگی در رزوه سریع‌تر اثر می‌گذارد و بستن با دست را دشوار می‌کند.
- واشر بگذارید. بدنه‌ی مهره کوچک است و بدون واشر، بار روی سطح کمی جمع میشود — به‌ویژه روی قطعه‌ی نرم یا رنگ‌شده.
- در محیط بیرونی، استنلس یا پوشش مناسب. خوردگی در این قطعه دو برابر آزاردهنده است، چون کاربرد اصلی‌اش باز شدن با دست است و مهره‌ی زنگ‌زده با دست باز نمی‌شود.
- اگر ارتعاش هست، قفل جداگانه لازم است. این مهره خودش قفلی ندارد.
مهره‌ی پروانه‌ای در برابر دیگر بست‌های بدون ابزار
اگر هدف «باز شدن بدون ابزار» است، این تنها گزینه نیست و انتخاب میان آنها به فضا و به تعداد دفعات باز و بسته شدن بستگی دارد:
- مهره‌ی پروانه‌ای — بیشترین گشتاور دستی در این گروه، ولی بیشترین فضای جانبی را هم می‌خواهد.
- مهره‌ی چرخ‌دار یا آج‌دار — فضای کمتر، ولی گشتاور کمتر؛ مناسب تنظیم دقیق نه سفت‌کردن.
- پیچ بالدار — همان منطق روی پیچ؛ وقتی سمت مهره در دسترس نیست یا ثابت است.
- بست اهرمی و گیره‌ی سریع — سریع‌ترین، ولی قطعه‌ی بزرگ‌تر و گران‌تری است و رزوه ندارد.
راهنمای سفارش
- سایز رزوه و پهنای کل بال‌ها — دومی است که فضای لازم را تعیین می‌کند.
- روش ساخت — ریخته‌گری/فورج یا ورقی.
- جنس — فولاد، استنلس یا برنجی؛ در محیط بیرونی، استنلس انتخاب متعارفی است.
- پوشش — و توجه کنید که پوشش روی رزوه‌ی مهره می‌نشیند.
- کاربرد — اگر قرار است بارها باز و بسته شود، این را بگویید تا جنس مناسب پیشنهاد شود.
جمع‌بندی
مهره‌ی پروانه‌ای برای یک هدف ساخته شده: باز و بسته شدن مکرر بدون ابزار. بال‌ها اهرم میدهند تا با دست بتوان مهره را سفت کرد، و همین ویژگی هم‌زمان مرز کاربردش را مشخص می‌کند — گشتاور دست کم و تکرارناپذیر است، پس این اتصال برای بار بالا، برای ارتعاش و برای اتصال پیش‌تنیده ساخته نشده.
در طراحی، دو عدد را باید با هم دید: قطر رزوه و پهنای کل بال‌ها. دومی بسیار بزرگ‌تر است و در M24 به ۱۱۰ میلی‌متر می‌رسد. فضای لازم را این عدد تعیین می‌کند، نه قطر رزوه — و بال‌ها باید بتوانند آزادانه بچرخند، نه فقط جا بگیرند.
سوالات متداول
چرا ستون اول جدول آچارخور نیست؟
چون این مهره با آچار بسته نمی‌شود. آن عدد پهنای کل بال‌هاست و فضای جانبی لازم را تعیین می‌کند.
چقدر فضا لازم دارد؟
بسیار بیشتر از قطر رزوه. در M24 پهنای کل بال‌ها به ۱۱۰ میلی‌متر می‌رسد و بال‌ها باید بتوانند آزادانه بچرخند.
آیا برای اتصال باربر مناسب است؟
نه. گشتاور دست کم و تکرارناپذیر است، پس پیش‌تنیدگی لازم به دست نمی‌آید و اتصال در ارتعاش شل میشود.
تفاوت نسخه‌ی ریخته‌گری و ورقی چیست؟
در نسخه‌ی ریخته‌گری یا فورج بال‌ها بخشی از بدنه‌ی یکپارچه‌اند و در برابر خم‌شدن مقاوم‌ترند؛ نسخه‌ی ورقی سبک‌تر و ارزان‌تر است ولی بالش در بار زیاد خم میشود.
کجا بهترین کاربرد را دارد؟
حفاظ‌ها و درپوش‌های قابل برداشت، تنظیم موقعیت قطعات، بست‌های موقت، و اتصالاتی که کاربر نهایی باید بدون ابزار باز کند.
بال خم‌شده را می‌توان صاف کرد؟
بهتر است نه. خم‌کردن دوباره‌ی فلز همان نقطه را ضعیف‌تر می‌کند و بال در دفعه‌ی بعد از همان‌جا می‌شکند.
آیا واشر لازم است؟
بله. بدنه‌ی مهره کوچک است و بدون واشر بار روی سطح کمی جمع میشود، به‌ویژه روی قطعه‌ی نرم یا رنگ‌شده.
در ارتعاش چه باید کرد؟
این مهره خودش قفلی ندارد؛ اگر ارتعاش وجود دارد باید قفل جداگانه‌ای در کار باشد یا از خانواده‌ی دیگری استفاده شود.