👈علائم روی مهره برای چیست و به چه معناست؟
شما حتما در کارهای خود از مهره استفاده کرده‌اید. حتی اگر هم خیلی کم فنی باشید حداقل با یک نوع مهره سرو کله زده اید. البته که شما در حال خواندن این متن هستید فرد بسیار فنی می‌توانید باشید چرا که این مطالب مورد جستجوی افراد حرفه ای می‌تواند باشد. همانطور که همه می دانیم مهره‌ها از جنس‌های مختلفی ساخته می‌شوند که دارای خواص منحصر به فردی می‌شوند. در حین کار در کارگاه‌ها ممکن است در ساعات مختلف روز و همچنین در مکانهایی مختلف که حتی خیلی کم نور است ما نتوانیم از روی رنگ مهره آن را تشخیص بدهیم و به اشتباه از یک سایز با متریال اشتباه در آن کاربرد استفاده کنیم. اینجاست که علامت‌های روی مهره بکار می‌آید.
👈دسته‌بندی علائم روی مهره
روی مهره‌ها علائمی ایجاد می‌کنند که به دو دسته اصلی تقسیم می‌شود. 1-اطلاعات تولید کننده مهره 2-اطلاعات استاندارد و متریال
اطلاعات تولید کننده مهره طبق استاندارد از یک شکل خاص یا دو یا سه حرف لاتین این است مثلا "TT" مخفف کلمه TTBOLT است. تی تی بولت این نماد را برای تولیدات خود در ایران استفاده می‌کند. البته این فقط یک استاندارد درج است و هر شرکتی می‌تواند هر تعداد حرف را برای درج نماد تجاری خود استفاده کند.
اطلاعات استاندارد و متریال مهره نیز باید به روشی استاندارد روی مهره نقش ببندد. همانطور که می دانیم استاندارد پیچ و مهره به دو بخش اصلی متریک و اینچی یا امپریال تقسیم می‌شود. و اطلاعات مهم آن روی مهره نقش می بندد.
استانداردهای معروف مثل DIN, ASTM,ISO خود روش‌هایی برای نمایش اطلاعات فنی روی مهره را دارند. در جدول زیر برخی از این علامات را مشاهده می کنید.
| علامت روی مهره | استاندارد مهره | جنس مهره | حدود ابعاد | بار گواه ksi | سختی راکول | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| حداقل | حداکثر | |||||
 | ASTM A563 Grade O | فولاد | 1/4 - 1 1/2 | 69 | B55 | C32 |
| ASTM A563 Grade A | 69 | B55 | C32 | |||
| ASTM A563 Grade B | 1/4 - 1 1 - 1 1/2 | 120 | B69 | C32 | ||
| 105 | ||||||
 | ASTM A563 Grade C | فولاد گاهی با عملیات سرمایشی و گرمایشی | 1/4 - 4 | 144 | B78 | C38 |
 | ASTM A563 Grade C3 | فولاد با مقاومت در برابر خوردگی گاهی با عملیات سرمایشی و گرمایشی | 1/4 - 4 | 144 | B78 | C38 |
 | ASTM A563 Grade D | فولاد گاهی با عملیات سرمایشی و گرمایشی | 1/4 - 4 | 150 | B84 | C38 |
 | ASTM A563 Grade DH | فولاد گاهی با عملیات سرمایشی و گرمایشی | 1/4 - 4 | 175 | C24 | C38 |
 | ASTM A563 Grade DH3 | فولاد با مقاومت در برابر خوردگی گاهی با عملیات سرمایشی و گرمایشی | 1/4 - 4 | 175 | C24 | C38 |
 | ASTM A194 Grade 1 | فولاد | 1/4 - 4 | 130 | B70 | - |
 | ASTM A194 Grade 2 | فولاد با کربن متوسط | 1/4 - 4 | 150 | 159 | 352 |
 | ASTM A194 Grade 2H | فولاد با کربن متوسط همراه با سرمایش و گرمایش | 1/4 - 4 | 175 | C24 | C38 |
 | ASTM A194 Grade 2HM | فولاد با کربن متوسط همراه با سرمایش و گرمایش | 1/4 - 4 | 150 | 159 | 237 |
 | ASTM A194 Grade 4 | فولاد با کربن متوسط همراه با سرمایش و گرمایش | 1/4 - 4 | 175 | C24 | C38 |
 | ASTM A194 Grade 7 | فولاد با کربن متوسط همراه با سرمایش و گرمایش | 1/4 - 4 | 175 | C24 | C38 |
 | ASTM A194 Grade 7M | فولاد با کربن متوسط همراه با سرمایش و گرمایش | 1/4 - 4 | 150 | 159 | 237 |
 | ASTM A194 Grade 8 | استنلس استیل 304 | 1/4 - 4 | 80 | 126 | 300 |
 | ASTM A194 Grade 8M | استنلس استیل 316 | 1/4 - 4 | 80 | 126 | 300 |
هر علامت به دو سؤال جواب می‌دهد
علامت‌های حک‌شده روی فستنر، هر چقدر هم متنوع باشند، در نهایت دو چیز را می‌گویند:
- این قطعه چقدر قوی است؟ — کلاس استحکام یا گرید.
- چه کسی آن را ساخته؟ — علامت سازنده، که ردیابی را ممکن می‌کند.
علامت سازنده فقط تبلیغ نیست. اگر در پروژه‌ای مشکلی پیش بیاید، همین علامت است که اجازه می‌دهد محموله ردیابی و بقیه‌ی قطعات همان بچ بررسی شوند. قطعه‌ی بی‌علامت یعنی قطعه‌ی غیرقابل‌ردیابی.
کلاس مهره — سیستمی جدا از پیچ
قاعده‌ی هماهنگی: کلاس مهره مساوی یا بزرگ‌تر از عدد اول کلاس پیچ. برای پیچ ۸٫۸ مهره کلاس ۸، برای ۱۰٫۹ مهره کلاس ۱۰.
منطقش این است که اگر بار از حد بگذرد باید پیچ کشیده شود نه رزوه‌ی مهره بریده شود. کشیده‌شدن پیچ تدریجی و قابل مشاهده است؛ بریده‌شدن رزوه‌ی مهره ناگهانی است.
علائم دیگری که روی مهره دیده می‌شود
- مهره استنلس: کدی مثل
A2-70یاA4-80به‌جای عدد. - مهره اینچی: علامت گرید — مثلاً
DHروی مهره‌های ASTM A563 یا2Hروی A194. - علامت جهت: در بعضی مهره‌ها نشانه‌ای وجود دارد که سمت تکیه‌گاه را مشخص می‌کند.
- نشانه‌های فولاد هوازده: گریدهایی مثل C3 و DH3 که با عدد ۳ مشخص می‌شوند.
علامت چه چیزی را تضمین نمی‌کند
علامت یک ادعاست، نه یک آزمون. حک‌کردن «۱۰٫۹» روی سر پیچ کار سختی نیست و در بازار قطعاتی وجود دارند که علامتشان با خواص واقعی‌شان نمی‌خواند.
آنچه واقعاً اعتبار می‌دهد ترکیب سه چیز است:
- علامت خوانا و کامل روی خود قطعه.
- گواهی کارخانه با شماره ذوب یا بچ که به محموله قابل انتساب باشد.
- آزمون تأییدی در موارد حساس — آزمون کشش و سختی‌سنجی برای خواص، و اسپکترومتری برای ترکیب.
نکته‌ی مهم این است که این سه مکمل‌اند نه جایگزین: اسپکترومتری می‌گوید ماده چیست ولی نمی‌گوید عملیات حرارتی درست انجام شده یا نه؛ آزمون کشش می‌گوید قطعه چقدر قوی است ولی جنسش را نمی‌گوید.
علامت‌گذاری مهره‌های متریک طبق ISO 898-2
جدول بالا علامت‌های مهره‌های اینچی ASTM را نشان می‌دهد. در مهره‌های متریک فولادی، مرجع ISO 898-2 است و علامت اصلی، عدد کلاس است — ۵، ۶، ۸، ۱۰ یا ۱۲ — که روی سطح نشیمن یا یکی از وجه‌های مهره حک می‌شود، همراه با علامت سازنده. در مهره‌های کوچک که جای عدد نیست، ISO 898-2 یک روش جایگزین هم دارد که به آن سیستم ساعتی می‌گویند: یک نقطه یا علامت جای «ساعت ۱۲» را نشان می‌دهد و علامت دوم در موقعیتی قرار می‌گیرد که ساعتش با کلاس مهره برابر است.
جفت‌سازی کلاس مهره با پیچ همان است که پایین‌تر آمده: مهره‌ی کلاس ۸ برای پیچ ۸٫۸، کلاس ۱۰ برای ۱۰٫۹ و کلاس ۱۲ برای ۱۲٫۹. علامت‌های سر پیچ در مقاله‌ی جداگانه‌ی علائم روی پیچ آمده‌اند.
مهره‌ی کوتاه: 04 و 05
مهره‌هایی که ارتفاعشان کمتر از مهره‌ی معمولی است — مثل مهره‌ی قفلی نازک که زیر مهره‌ی اصلی بسته می‌شود — کلاس‌هایی با صفر در ابتدا دارند: 04 و 05. این صفر یک هشدار است: این مهره‌ها برای تحمل بار کامل پیچ طراحی نشده‌اند و رزوه‌شان پیش از پیچ بریده می‌شود. اگر روی مهره 04 یا 05 می‌بینید، آن را به‌عنوان مهره‌ی اصلی باربر به کار نبرید، حتی اگر پیچ کلاس بالایی داشته باشد.
علامت رزوه‌ی چپ‌گرد
مهره‌ی چپ‌گرد در ظاهر با راست‌گرد فرقی ندارد و اگر اشتباهی به جای آن به کار رود، با اولین چرخش در جهت سفت کردن، باز می‌شود. به همین دلیل مهره‌های چپ‌گرد با علامت مشخصی نشانه‌گذاری می‌شوند، معمولاً یک فلش یا شیار روی وجه یا لبه‌ی پخ مهره. در انبارهایی که هر دو نوع وجود دارد — مثلاً قطعات مهارکش یا محورهای دوار — این علامت را پیش از نصب بررسی کنید.
مهره‌ی مخصوص گالوانیزه‌ی گرم
مهره‌ای که برای پیچ گالوانیزه‌ی گرم ساخته شده، رزوه‌ی بزرگ‌تری دارد تا روی پوشش ضخیم پیچ بسته شود. در سیستم متریک، ISO 10684 این مهره‌ها را با یک حرف اضافه روی مهره مشخص می‌کند — Z یا X بسته به تلرانس رزوه‌ی بزرگ‌تر. در سیستم اینچی، مهره‌ی DH گالوانیزه برای پیچ‌های سازه‌ای همین نقش را دارد. مهره‌ی بزرگ‌تراشیده را هرگز روی پیچ بدون پوشش نبندید؛ درگیری رزوه کمتر از حد طراحی است و مهره زودتر از انتظار بریده می‌شود.
مهره‌های سیستم‌های سازه‌ای
مهره‌های مجموعه‌های پیش‌تنیده‌ی سازه‌ای علامت سیستم خود را هم دارند. مهره‌ی آلمانی DIN 6915 که با پیچ DIN 6914 به کار می‌رود، علاوه بر کلاس ۱۰، حروف HV را دارد. در سیستم اروپایی EN 14399، علامت سیستم (HV یا HR) کنار کلاس و علامت سازنده می‌آید. این علامت‌ها نشان می‌دهند مهره بخشی از یک مجموعه‌ی آزمون‌شده است و نباید با مهره‌ی معمولی هم‌کلاس جایگزین شود.
گواهی‌ای که علامت را پشتیبانی می‌کند
همانطور که پایین‌تر آمده، علامت یک ادعاست و گواهی کارخانه آن را پشتیبانی می‌کند. در بازار اروپا نوع گواهی طبق EN 10204 مشخص می‌شود:
- 2.2: گزارش آزمون سازنده بر اساس آزمون‌های عمومی تولید، نه لزوماً روی همان بچ.
- 3.1: گواهی بازرسی بر اساس آزمون‌های همان محموله، تأییدشده توسط نماینده‌ی کنترل کیفیت سازنده که از واحد تولید مستقل است.
- 3.2: مانند 3.1، اما با تأیید یک بازرس مستقل یا نماینده‌ی خریدار.
برای اتصالات سازه‌ای و پیچ و مهره‌ی کلاس بالا، گواهی 3.1 حداقل انتظار معقول است. برای بررسی جنس و خواص در موارد مشکوک، آزمون کشش و اسپکترومتری مکمل یکدیگرند.
نشانه‌های مهره‌ی مشکوک
- علامت کلاس بدون علامت سازنده، یا علامت سازنده‌ای که در هیچ فهرستی پیدا نمی‌شود.
- علامت‌های کم‌عمق، کج یا ناهمسان در یک بسته.
- مهره‌ی کلاس ۱۰ یا DH که سختی آن با سوهان به‌راحتی خط می‌افتد.
- ارتفاع یا آچارخور خارج از جدول استاندارد. مثلاً مهره‌ی سنگین A563 باید آچارخور بزرگ‌تر از مهره‌ی معمولی هم‌سایز داشته باشد؛ ابعاد آن در مهره شش‌گوش ASTM A563 آمده است.
- گواهی‌ای که شماره‌ی بچ آن با برچسب بسته نمی‌خواند.
سوالات متداول
آیا مهره کلاس ۸٫۸ وجود دارد؟
خیر. کلاس دو قسمتی مخصوص پیچ است؛ مهره کلاس تک‌عددی دارد.
کلاس مهره متناسب با پیچ ۱۰٫۹ چیست؟
کلاس ۱۰ یا بالاتر.
علامت مهره استنلس چیست؟
کدی مثل A2-70 یا A4-80.
مهره بی‌علامت قابل استفاده است؟
در اتصال بحرانی خیر؛ روی کلاس ۸ و بالاتر علامت اجباری است.
مهره‌ی 04 یعنی چه؟
مهره‌ی کوتاه (نازک) که برای تحمل بار کامل پیچ طراحی نشده است. صفر ابتدای کلاس هشدار همین است؛ از آن به‌عنوان مهره‌ی اصلی باربر استفاده نکنید.
مهره‌ی چپ‌گرد را چطور تشخیص دهم؟
معمولاً با فلش یا شیاری روی وجه یا لبه‌ی پخ مهره علامت‌گذاری می‌شود. در صورت شک، آن را روی پیچ راست‌گرد امتحان کنید.
حرف Z روی مهره یعنی چه؟
در سیستم ISO 10684، مهره‌ای با رزوه‌ی بزرگ‌تر برای پیچ گالوانیزه‌ی گرم با حرف Z یا X مشخص می‌شود. این مهره را روی پیچ بدون پوشش نبندید.
گواهی 3.1 چیست؟
گواهی بازرسی طبق EN 10204 که نتایج آزمون همان محموله را نشان می‌دهد و توسط کنترل کیفیت مستقل از تولید تأیید شده است.