واشرهای لبه دار به گونه ای از واشرها گفته میشود که ممکن است تک دندانه یا چند دندانه باشند.دندانه‌های آنها دارای زاویه با سطح مقطع واشر ایت. واشرهای لبه دار (Tab Washer) در دسته واشرهای قفلی قرار میگیرند. این واشرها در محیط‌های لرزان مورد استفاده قرار میگیرند به این علت که مانع باز شدن مهره از روی پیچ میشوند. اصولاً واشرها استحکاک بین مهره و سطح کار را بیشتر میکند تا مهره به سادگی باز نشود اما واشرهای لبه دار با همگام شدن به مهره باعث حذف یکی از سطوح لغزنده میشوند. نحوه همگام شدن با مهره به این صورت است که قسمتی از لبه یا دندانه واشر را خم میکنند و مجانب و مماس با دیواره مهره میشود. به این ترتیب اگر مهره در اثر لرزش شروع به چرخش کند این واشر از چرخش آن جلوگیری میکند. متریال واشرهای لبه دار از آهن یا فولاد فنری آبدیده میباشد. واشر‌هایی که از جنس آهن هستند اجازه خم شدن را دارند ولی واشرهای فولادی با حالت فنری کار میکنند. روش تولید واشرهای لبه دار به این صورت است که از ورق مناسب به وسیله پرس با ابعاد مشخص بریده میشود و در صورت نیاز به پوشش به آن پوشش مناسب گالوانیزه یا داکرومات و یا زاج کاری داده میشود و مورد استفاده قرار میگیرد. واشرهای لبه دار بیشتر در صنایع حساس مثلاً هواپیما‌سازی و خودرو‌سازی و لوکوموتیو مورد استفاده قرار میگیرد. واشرهای لبه دار یک اتصال قابل اعتماد را ایجاد میکند در نتیجه محصول نهایی از ضریب اطمینان بالاتری برخوردار میشود.
| DIN 432-1983 | DIN 462-1973 | DIN 463-1974 |
|---|---|---|
 |  |  |
| DIN 5406-1993 | DIN 5406-2011 | DIN 70952-1976 |
 |  |  |
| DIN 93-1974 | ||
 |
فهرست استانداردهای این گروه
در جدول زیر، استانداردهای این خانواده با نام محصولشان آمده است. ردیف‌هایی که ستون «مقاله» علامت دارند، صفحه‌ی اختصاصی با جدول ابعاد و راهنمای انتخاب دارند.
| استاندارد | محصول | مقاله |
|---|---|---|
| DIN 4321983 | — | — |
| DIN 4621973 | — | — |
| DIN 4631974 | — | — |
| DIN 54061993 | — | — |
| DIN 54062011 | — | — |
| DIN 709521976 | — | — |
| DIN 931974 | — | — |
نکته‌ی انتخاب
واشر بار را روی سطح بزرگ‌تری پخش میکند و از سطح قطعه در برابر چرخش مهره محافظت میکند. سه چیز را در انتخابش ببینید: قطر خارجی متناسب با جنس قطعه، سختی متناسب با کلاس پیچ، و هم‌جنس بودن با پیچ و مهره برای پرهیز از خوردگی گالوانیکی.
راهنمای سفارش
برای اینکه استعلام بدون رفت‌وبرگشت انجام شود، این موارد را مشخص کنید:
- شماره استاندارد — و اگر نسخه‌ی ISO مدنظر است، آن را صریح بنویسید؛ در چند خانواده ابعاد DIN و ISO یکی نیست.
- سایز و طول
- کلاس استحکام یا گرید
- جنس — فولاد، استنلس A2 یا A4
- پوشش — هماهنگ با بقیه‌ی اجزای اتصال
برای استعلام موجودی و قیمت با کارشناسان تی‌تی‌بولت تماس بگیرید.
واشر لبه‌دار: قفل شکلی، نه اصطکاکی
متن بالا نکته‌ی درستی گفته است: واشر لبه‌دار «یکی از سطوح لغزنده» را حذف میکند. بیشتر روش‌های ضدشل‌شدن — واشر فنری، دندانه‌دار، مهره‌ی نایلونی — بر اصطکاک تکیه دارند؛ یعنی چرخش را سخت‌تر میکنند ولی ناممکن نه. واشر لبه‌دار قفل شکلی است: یک زبانه به یک لبه یا سوراخ در قطعه قفل میشود و زبانه‌ی دیگر روی وجه تخت مهره خم میشود. مهره تا وقتی زبانه سالم است، از نظر هندسی نمی‌تواند بچرخد.
- زبانه‌ی قطعه: به لبه‌ی قطعه، یک سوراخ کوچک یا شیار تکیه میکند تا خود واشر نچرخد.
- زبانه‌ی مهره: پس از سفت‌کردن، روی یکی از وجه‌های تخت مهره خم میشود.
DIN 93: واشر با زبانه‌ی بلند
DIN 93 رایج‌ترین واشر لبه‌دار است: یک حلقه با یک زبانه‌ی بلند که روی لبه‌ی قطعه خم میشود، و بخشی از خود حلقه که روی مهره برگردانده میشود. ابعاد آن در کاتالوگ تأییدشده‌ی تی‌تی‌بولت هست:
| سایز | قطر داخلی d1 | قطر خارجی d2 | ضخامت s | پهنای زبانه b | طول زبانه l |
|---|---|---|---|---|---|
| M5 | 5.3 | 17 | 0.5 | 6 | 16 |
| M6 | 6.4 | 19 | 0.5 | 7 | 18 |
| M8 | 8.4 | 22 | 0.75 | 8 | 20 |
| M10 | 10.5 | 26 | 0.75 | 10 | 22 |
| M12 | 13 | 30 | 1 | 12 | 28 |
| M16 | 17 | 36 | 1 | 15 | 32 |
| M20 | 21 | 42 | 1 | 18 | 36 |
| M24 | 25 | 50 | 1 | 20 | 42 |
| M30 | 31 | 63 | 1.6 | 26 | 52 |
| M36 | 37 | 75 | 1.6 | 30 | 60 |
همه‌ی اعداد بر حسب میلی‌متر و از کاتالوگ‌های تأییدشده‌ی تی‌تی‌بولت خوانده شده‌اند. خط تیره یعنی آن سایز در آن استاندارد تعریف نشده است.
ضخامت این واشر در کل بازه فقط بین 0.38 تا 1.6 میلی‌متر است — بسیار نازک‌تر از واشر تخت معمولی. دلیلش این است که واشر باید با انبردست یا ضربه‌ی آرام خم شود. همین نازکی یعنی واشر لبه‌دار واشر باربر نیست: سطح اتکای مهره را بزرگ نمی‌کند و روی قطعه‌ی نرم جای واشر تخت را نمی‌گیرد.
مهره‌ی شیاردار بلبرینگ و واشر MB
یکی از مهم‌ترین کاربردهای واشر لبه‌دار، قفل مهره‌ی بلبرینگ روی شفت است. در این سیستم، مهره‌ی گرد شیاردار DIN 981 (نوع KM) بلبرینگ را روی شفت نگه می‌دارد و واشر قفلی DIN 5406 (نوع MB) آن را قفل میکند: زبانه‌ی داخلی واشر در شیار طولی شفت می‌نشیند و یکی از زبانه‌های بیرونی در یکی از شیارهای مهره خم میشود. هر دو قطعه در کاتالوگ تأییدشده‌ی ما هستند و به‌صورت جفت شماره‌گذاری میشوند — KM0 با MB0، KM1 با MB1 و به همین ترتیب:
| سایز | KM — گام رزوه‌ی ریز | KM — قطر خارجی مهره | KM — ارتفاع مهره | MB — قطر خارجی واشر | MB — ضخامت واشر |
|---|---|---|---|---|---|
| M10 | 0.75 | 18 | 4 | 21 | 1 |
| M12 | 1 | 22 | 4 | 25 | 1 |
| M15 | 1 | 25 | 5 | 28 | 1 |
| M17 | 1 | 28 | 5 | 32 | 1 |
| M20 | 1 | 32 | 6 | 36 | 1 |
| M25 | 1.5 | 38 | 7 | 42 | 1.25 |
| M30 | 1.5 | 45 | 7 | 49 | 1.25 |
| M35 | 1.5 | 52 | 8 | 57 | 1.25 |
| M40 | 1.5 | 58 | 9 | 62 | 1.25 |
| M45 | 1.5 | 65 | 10 | 69 | 1.25 |
| M50 | 1.5 | 70 | 11 | 74 | 1.25 |
| M55 | 2 | 75 | 11 | 81 | 1.5 |
| M60 | 2 | 80 | 11 | 86 | 1.5 |
| M65 | 2 | 85 | 12 | 92 | 1.5 |
| M70 | 2 | 92 | 12 | 98 | 1.5 |
| M75 | 2 | 98 | 13 | — | — |
| M80 | 2 | 105 | 15 | 112 | 1.75 |
| M85 | 2 | 110 | 15 | 119 | 1.75 |
| M90 | 2 | 120 | 16 | 126 | 1.75 |
| M95 | 2 | 125 | 17 | 133 | 1.75 |
| M100 | 2 | 130 | 18 | 142 | 1.75 |
همه‌ی اعداد بر حسب میلی‌متر و از کاتالوگ‌های تأییدشده‌ی تی‌تی‌بولت خوانده شده‌اند. خط تیره یعنی آن سایز در آن استاندارد تعریف نشده است. سایز، قطر شفت و رزوه‌ی ریز مهره است. در کاتالوگ ما برای M75 واشر MB ثبت نشده است.
سه نکته در نصب این جفت:
- رزوه ریز است. رزوه‌ی مهره‌ی KM گام ریز دارد و با رزوه‌ی درشت معمولی جور نیست. گام هر سایز در جدول بالا آمده است.
- شیار شفت لازم است. زبانه‌ی داخلی واشر MB باید در یک شیار طولی روی شفت بنشیند؛ بدون شیار، خود واشر با مهره می‌چرخد و قفلی در کار نیست.
- برای رسیدن به شیار، مهره را سفت‌تر کنید نه شل‌تر — همان قاعده‌ی مهره‌ی کنگره‌دار. مگر اینکه لقی بلبرینگ مقدار مشخصی بخواهد که سازنده‌ی بلبرینگ تعیین کرده است.
بقیه‌ی خانواده به زبان ساده
فهرست این صفحه چند شکل دیگر هم دارد که همه یک اصل را با هندسه‌ی متفاوت اجرا میکنند. DIN 463 دو زبانه دارد و برای جاهایی است که یک زبانه به‌تنهایی جای تکیه ندارد. DIN 432 به‌جای زبانه‌ی بلند، یک دماغه‌ی کوتاه بیرونی دارد که در سوراخی روی قطعه می‌نشیند. DIN 462 و DIN 70952 دماغه‌ی داخلی دارند و برای مهره‌های گرد شیاردار ساخته شده‌اند، هم‌خانواده‌ی سیستم KM/MB بالا. انتخاب بین این‌ها به این برمی‌گردد که قطعه کجا جای تکیه‌ی زبانه را دارد: لبه، سوراخ یا شیار.
نصب درست و خطاهای رایج
- یک‌بارمصرف است. زبانه‌ای که یک بار خم و راست شده، در همان خط ترد شده است. هنگام باز کردن، واشر را دور بیندازید.
- زبانه را روی وجه تخت مهره خم کنید، نه روی گوشه. زبانه‌ای که روی گوشه‌ی شش‌گوش خم شود، با اولین چرخش کوچک مهره از جایش می‌پرد.
- خم تند روی لبه‌ی تیز نزنید. لبه‌ی تیز زبانه را در خط خم می‌بُرد؛ با ابزار گرد یا ضربه‌ی آرام خم کنید.
- زبانه‌ی قطعه باید واقعاً تکیه داشته باشد. زبانه‌ای که روی سطح صاف و بدون لبه خم شود، واشر را قفل نمی‌کند و کل سیستم با مهره می‌چرخد.
برای روش‌های قفل دیگر، مهره‌های کنگره‌دار با اشپیل، اشپیل و مهره‌های قفلی را ببینید.
جمع‌بندی
واشر لبه‌دار قفل شکلی است: یک زبانه به قطعه و یک زبانه به مهره قفل میشود و چرخش را از نظر هندسی ناممکن میکند. از فولاد نرم ساخته میشود، نازک است، باربر نیست و یک‌بارمصرف است. در بلبرینگ‌ها، جفت مهره‌ی KM (DIN 981) و واشر MB (DIN 5406) با شیار شفت همین کار را انجام می‌دهد.
سوالات متداول
واشر لبه‌دار چطور مهره را قفل میکند؟
یک زبانه به لبه یا سوراخ قطعه و زبانه‌ی دیگر روی وجه تخت مهره خم میشود؛ چرخش مهره از نظر هندسی ناممکن میشود.
آیا واشر لبه‌دار را می‌توان دوباره استفاده کرد؟
خیر. زبانه‌ای که یک بار خم و راست شده ترد است و ممکن است بشکند.
واشر MB با کدام مهره به کار می‌رود؟
با مهره‌ی بلبرینگ KM طبق DIN 981؛ شماره‌ها جفت‌اند، مثلاً KM5 با MB5.
آیا واشر لبه‌دار جای واشر تخت را میگیرد؟
خیر. ضخامت آن در DIN 93 فقط 0.38 تا 1.6 میلی‌متر است و برای پخش بار ساخته نشده است.
چرا واشر لبه‌دار از فولاد فنری ساخته نمی‌شود؟
چون باید بدون ترک خم شود؛ فولاد سخت‌کاری‌شده در خم تند ترک می‌خورد.