بست‌های فلزی درواقع حلقه‌های فلزی هستند که میتوان قطر داخلی آنها را کاهش داد و برای جلو‌گیری از نشتی اتصالات استفاده میشوند. وقتی از لوله‌های لاستیکی و نرم یا شلنگ برای عبور سیال استفاده می کنیم در قسمت انتهایی لوله جهت بسته شدن لوله به خروجی سیال از بست استفاده می‌شود. بست‌ها در سیستم‌های خنک کننده اتومبیل و انتقال سیال به کار می روند. انواع مختلفی از بسته وجود دارند هم با متریال متفاوت و هم با شکل متفاوت. در زیر برخی از استانداردها را مشاهده می کنید. در هنگام خرید بست یکی از نکاتی که باید حتماً به آن توجه کرد سایز بست است. زیرا امکانات ما برای تنگ کردن بست محدود است و نمیتوان آن را بیش از حد تنگ کرد. دی اکثر موارد بست‌ها باید در برابر خوردگی مقاوم باشند. به همین علت جنس آنها معمولا از استنلس استیل، آلومینیوم، آهن گالوانیزه و در برخی موارد مس است. استنلس استیل مورد استفاده معمولا 316 (A4) است. علاوه بر زد زنگ بودن این بست‌ها باید منعطف هم باشند. معمولا در تعریف قطر برای بست‌ها از دو مقدار استفاده میکنند یکی برای حداقل قطر یکی برای حداکثر قطر قابل استفاده. به طور مثال بست با قطر 8-12 میتواند اتصالاتی که بین 8 میلیمتر تا 12 ملیمتر قطر دارند را متصل کند. به طور معمول DIN 3017 از سایز 8-12 میلیمتر تا سایز 210-230 میلیمتر یافت میشوند.
| DIN 3017-2-2002-1 | DIN 3017-2-2002 | DIN 3016-2-2000 |
|---|---|---|
 |  |  |
| DIN 3017-5-2002 | DIN 3017-3-2002 | |
 |  |
فهرست استانداردهای این گروه
در جدول زیر، استانداردهای این خانواده با نام محصولشان آمده است. ردیف‌هایی که ستون «مقاله» علامت دارند، صفحه‌ی اختصاصی با جدول ابعاد و راهنمای انتخاب دارند.
| استاندارد | محصول | مقاله |
|---|---|---|
| DIN 3017 | — | — |
| DIN 3017220021 | — | — |
| DIN 301722002 | — | — |
| DIN 301622000 | — | — |
| DIN 301752002 | — | — |
| DIN 301732002 | — | — |
راهنمای سفارش
برای اینکه استعلام بدون رفت‌وبرگشت انجام شود، این موارد را مشخص کنید:
- شماره استاندارد — و اگر نسخه‌ی ISO مدنظر است، آن را صریح بنویسید؛ در چند خانواده ابعاد DIN و ISO یکی نیست.
- سایز و طول
- کلاس استحکام یا گرید
- جنس — فولاد، استنلس A2 یا A4
- پوشش — هماهنگ با بقیه‌ی اجزای اتصال
برای استعلام موجودی و قیمت با کارشناسان تی‌تی‌بولت تماس بگیرید.
بست حلزونی چطور نیرو می‌سازد
پرکاربردترین بست این فهرست، بست شلنگ حلزونی DIN 3017 است: نواری فلزی که با یک پیچ (حلزون) در یک محفظه تنگ می‌شود. پیچ در شیارهای نوار درگیر است و با هر دور، نوار را کمی جلو می‌کشد و قطر حلقه کوچک‌تر می‌شود. این نیروی شعاعی شلنگ را روی لوله یا سرشلنگی می‌فشارد و نشتی را می‌بندد. سه چیز در این زنجیره تعیین‌کننده است:
- پهنای نوار: نوار پهن‌تر فشار را روی سطح بیشتری از شلنگ پخش می‌کند و کمتر در لاستیک فرو می‌رود.
- شکل شیارهای نوار: در برخی بست‌ها شیارها سوراخ سرتاسری‌اند و در برخی فقط برجستگی روی نوار. سوراخ‌های سرتاسری لبه‌ی تیز دارند و در شلنگ‌های نرم ممکن است لاستیک را ببرند یا از میانشان بیرون بزند؛ نوار برجسته سطح زیرین صاف‌تری دارد.
- گشتاور پیچ: گشتاور بیشتر همیشه آب‌بندی بهتر نیست. بیش از حد، نوار شلنگ را می‌بُرد یا شیارها هرز میشوند.
انتخاب سایز: بازه، نه یک عدد
همان‌طور که متن بالا گفت، بست حلزونی با یک بازه‌ی قطر نام‌گذاری می‌شود — مثلاً ۸ تا ۱۲. این بازه قطر بیرونی شلنگ پس از نصب روی سرشلنگی است، نه قطر لوله یا قطر داخلی شلنگ. این اشتباه رایج است: شلنگ روی سرشلنگی کمی باد می‌کند و قطر بیرونی‌اش از قطر اسمی‌اش بیشتر می‌شود.
- بستی انتخاب کنید که قطر واقعی در میانه‌ی بازه‌ی آن باشد. در ابتدای بازه، نوار اضافه‌ی زیادی از محفظه بیرون می‌زند؛ در انتهای بازه، پیچ جای کافی برای سفت‌کردن ندارد.
- بازه‌ی بست‌ها هم‌پوشانی دارند. برای یک قطر معمولاً دو سایز مناسب است؛ آن را انتخاب کنید که قطر شما در وسطش است.
- دم نوار را کوتاه نکنید مگر لازم باشد؛ لبه‌ی بریده تیز است و در سرویس بعدی دست را زخمی می‌کند.
جنس: فقط «استنلس» کافی نیست
بست حلزونی سه جزء دارد — نوار، محفظه و پیچ — و ممکن است هر کدام از جنس متفاوتی باشد. در DIN 3017 ترکیب جنس‌ها با کلاس‌هایی که با حرف W شروع میشوند مشخص می‌شود. پایین‌ترین کلاس تمام فولاد با پوشش است و بالاترین کلاس‌ها تمام استنلس، با گریدی مقاوم‌تر برای محیط‌های خورنده. کلاس‌های میانی نوار استنلس ولی پیچ فولادی پوشش‌دار دارند.
برای تفاوت گریدهای استنلس، پیچ و مهره‌های استنلس را ببینید.
چرا بست پس از مدتی شل می‌شود
شلنگ لاستیکی یا پلاستیکی زیر فشار ثابت، به‌آرامی جاری می‌شود — پدیده‌ای که خزش یا «جاری شدن سرد» نام دارد. با گذشت زمان، ضخامت شلنگ زیر نوار کمی کم می‌شود و فشار بست افت می‌کند. چرخه‌ی دما این اثر را تشدید می‌کند: در سیستم خنک‌کاری خودرو، شلنگ و لوله با گرم و سرد شدن منبسط و منقبض میشوند و بست حلزونی ثابت با آنها هماهنگ نمی‌شود.
| نوع بست | رفتار با تغییر قطر | جای مناسب |
|---|---|---|
| حلزونی (DIN 3017) | قطر ثابت پس از بستن؛ با خزش شلنگ شل می‌شود | کاربرد عمومی؛ بازرسی و سفت‌کردن دوره‌ای |
| فنری | نیروی ثابت؛ با شلنگ منبسط و منقبض می‌شود | سیستم‌های با چرخه‌ی دمایی، مونتاژ سریع |
| پیچ‌دار سنگین (T شکل) | نیروی زیاد و یکنواخت؛ قطر ثابت | شلنگ‌های قطور، فشار بالا، توربوشارژ |
| بست لوله با لاستیک (DIN 3016) | نگه‌دارنده است، نه آب‌بند | مهار لوله و کابل به بدنه |
ردیف آخر یک تمایز مهم را نشان می‌دهد: DIN 3016 در فهرست این صفحه، بست نگه‌دارنده‌ی لوله با لایه‌ی لاستیکی است. کارش ثابت‌کردن لوله، شلنگ یا کابل روی بدنه و جذب لرزش است، نه آب‌بندی یک اتصال. این دو را نباید به‌جای هم به کار برد.
نصب درست
- بست را پشت برآمدگی سرشلنگی بگذارید، نه روی آن و نه خیلی دور از آن. برآمدگی مانع بیرون آمدن شلنگ است و بست باید شلنگ را پشت همین برآمدگی بفشارد.
- فاصله از لبه‌ی شلنگ: بست خیلی نزدیک به لبه، شلنگ را می‌بُرد یا از روی آن لیز می‌خورد.
- محفظه‌ی پیچ در جای در دسترس باشد تا بعداً بشود با آچار یا پیچ‌گوشتی به آن رسید.
- با آچار بکس ببندید، نه با پیچ‌گوشتی تنها، اگر گشتاور مشخصی لازم است؛ پیچ‌گوشتی دوسو در شیار پیچ بست می‌لغزد و آن را خراب می‌کند.
- پس از اولین گرم و سرد شدن سیستم، بست‌ها را دوباره کنترل کنید؛ بیشترین افت نیرو در همان ساعات اول رخ می‌دهد.
بست در سیستم‌های سوخت، گاز و فشار بالا
بست حلزونی معمولی برای شلنگ‌های آب و هوا با فشار کم ساخته شده است. در سه جا باید بیشتر احتیاط کرد:
- سوخت: نشتی کوچک سوخت کنار قطعات داغ خطر آتش‌سوزی دارد. از شلنگ و بستی استفاده کنید که سازنده‌ی خودرو یا دستگاه تعیین کرده، و بست‌های سوخت را هر بار که باز میشوند با نو عوض کنید.
- گاز شهری و گاز مایع: اتصال شلنگ گاز تابع مقررات خودش است و معمولاً به بست یا اتصال مشخص و تأییدشده نیاز دارد؛ بست عمومی بازار جای آن را نمی‌گیرد.
- فشار بالا و شلنگ‌های تقویت‌شده: شلنگ هیدرولیک با بست حلزونی بسته نمی‌شود؛ اتصالات پرسی مخصوص دارد. بست حلزونی روی شلنگ فشار بالا، در اولین ضربه‌ی فشار ممکن است شلنگ را رها کند.
قاعده‌ی کلی: هرجا نشتی خطر جانی یا آتش‌سوزی دارد، نوع بست را سازنده‌ی سیستم تعیین می‌کند، نه انبار.
بازرسی و تعویض
بست‌ها قطعات ارزانی‌اند و همین باعث می‌شود کمتر بازرسی شوند. در بازرسی دوره‌ای این نشانه‌ها را ببینید: زنگ‌زدگی پیچ یا محفظه، نوار بریده‌شده یا ترک‌خورده در کنار محفظه، رد نشتی یا رسوب خشک‌شده کنار بست، و شلنگی که زیر نوار ترک خورده یا سخت شده است. بستی که یک بار تا انتهای بازه‌اش سفت شده، ذخیره‌ای برای سفت‌کردن دوباره ندارد و باید با سایز مناسب عوض شود. هنگام تعویض شلنگ، بست را هم عوض کنید؛ بست قدیمی به شکل شلنگ قبلی درآمده و روی شلنگ نو یکنواخت نمی‌نشیند.
بست شلنگ ابزار بالابری نیست
خانواده‌ی «بست» در بازار گسترده است و بست‌های سیم‌بکسل و قلاب‌های بالابری هم گاهی «بست» نامیده میشوند. بست‌های این صفحه برای آب‌بندی شلنگ و نگه‌داشتن لوله‌اند و هیچ ظرفیت بالابری مشخصی ندارند. برای اتصالات بالابری و سیم‌بکسل، استانداردهای DIN برای قلاب و بست را ببینید.
جمع‌بندی
بست حلزونی ساده به نظر می‌رسد ولی سه انتخاب دارد: سایزی که قطر واقعی شلنگ روی سرشلنگی را در میانه‌ی بازه بگذارد، کلاس جنسی که پیچش هم به‌اندازه‌ی نوارش مقاوم باشد، و نوعی (حلزونی، فنری یا سنگین) که با چرخه‌ی دما و فشار سیستم هماهنگ است. بست نگه‌دارنده‌ی لوله (DIN 3016) کار دیگری دارد و آب‌بند نیست.
سوالات متداول
بازه‌ی بست حلزونی مثل ۸ تا ۱۲ یعنی چه؟
قطر بیرونی شلنگ پس از نصب روی سرشلنگی باید در این بازه باشد؛ بهتر است در میانه‌ی آن.
چرا بست استنلس زنگ زده است؟
احتمالاً فقط نوارش استنلس بوده و پیچ فولادی پوشش‌دار داشته است؛ برای محیط مرطوب کلاس تمام‌استنلس لازم است.
چرا بست شلنگ پس از مدتی شل می‌شود؟
چون شلنگ زیر فشار به‌آرامی جاری می‌شود و چرخه‌ی دما این اثر را تشدید می‌کند. کنترل دوره‌ای یا بست فنری راه‌حل است.
تفاوت DIN 3017 و DIN 3016 چیست؟
DIN 3017 بست شلنگ حلزونی برای آب‌بندی است؛ DIN 3016 بست نگه‌دارنده‌ی لوله با لایه‌ی لاستیکی.
آیا میتوان با بست شلنگ بار آویزان کرد؟
خیر. این بست‌ها ظرفیت بالابری مشخصی ندارند.